Հաթեմ Ջաբբարլի. «Թեև ազգային փոքրամասնությունները Հայաստանի համար լուրջ վտանգ չեն ներկայացնում, այնուամենայնիվ նրանց նկատմամբ կառավարության ճնշումները շարունակվում է» Previous Article
Սերժ Սարգսյանի «Խաղաղության» վերաբերյալ հայտարարությունը ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում պատճառ է դառնում մի շարք հարցերի առաջացմանը (Վերլուծական) Next Article
Breaking News

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi

Թուրքիայի կրիպտո հայերը

Line Spacing+- AFont Size+- Print This Article
Թուրքիայի կրիպտո հայերը

Հաթամ ՈՒլուխանլը,
Եվրազիայի Անվտանգության եւ Ռազմավարական Կենտրոնի նախագահ, քաղաքական գիտությունների դոկտոր:
1/29/2009

http://www.irevan-az.com/Default.asp

Թուրքիայի էթնիկ փոքրամասնությունների իրավական կարգավիճակը Լոզանի պայմանագրի շրջանակներում է որոշվել եւ այդ պայմանագրի պայմաններն այսօր էլ ուժի մեջ են: Համաձայն այդ պայմանագրի, Թուրքիայում հրեաները, հայերը եւ հույները ընդունվել են որպես ազգային փոքրամասնություններ, իսկ թվով քիչ եղող եզդիները, գիլյանցիները, ասորիները եւ մյուս փոքրաթիվ էթնիկները չեն ընդգրկվել պայմանագրի մեջ:
Թուրքիայում ամենապրոբլեմային եթնիկները հույներն ու հայերն են եղել: Մինչեւ 1940-ական թ.թ. Թուրքիայի եւ Հունաստանի միջեւ ստորագրված երկկողմանի պայմանագրերի համաձայն հույները Հունաստան, թուրքերն էլ Թուրքիա վերաբնակեցվելով այդ պրոբլեմը կարեւորապես լուծվել է: Իսկ հայկական հարցը մինչեւ 1970-ական թ.թ վերջերը «անաղմուկ» մնալով հանդերձ, ավելի ուշ ի դեմս «ԱՍԱԼԱ» ահաբեկչական կազմակերպության օրինակով Թուրքիայի համար լուրջ պրոբլեմներ է ստեղծել եւ այդ սպառնալիքն այսօր էլ շարունակվում է:
Հայերն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին 2,5 մլն մարդ ցեղասպանության ենթարկվելը հավակնելով հանդերձ իրականում դա բոլորովին չի համապատասխանում ճշմարտությունը: Ամենից առաջ այդ ժամանակաշրջանում Օսմանյան կայսրությունում այդքան հայ չի բնակվել: Ճիշտ է, տեղահանման ժամանակ մեռնող ու վիրավորվողներ եղել են: Սակայն Օսմանյան կայսրությունում ոչ մի ժամանակ հայերի նկատմամբ պլանավորված ոչնչացման քաղաքականություն չի իրականացվել:
Սակայն Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Օսմանյան կայսրությունում ապրող հայ-գրիգորյանականների մի մասը Սիրիա, Եգիպտոս եւ այլ արաբական երկրներ, մի մասն էլ երկրի ներսում այլ շրջաններ, մեկ այլ մասն էլ վերաբնակվել է Ամերիկա ու Եվրոպա: Իսկ կաթոլիկ հայերին բոլորովին չեն անհանգստացրել: Սակայն որոշ հայեր կամավոր իսկ ոմանք էլ տեղահանման վախի ու տագնապի ազդեցության տակ խմբով մահմեդականությունն ընդունելով, ժամանակի ընթացքում թուրքացել են: Այդ ընթացքում կրոնափոխ եւ ազգափոխ լինողների ցուցակները Թուրքիայի անվտանգության ծառայությունների «7 փականքավոր» արխիվներում են պահպանվում եւ մինջեւ վերջին ժամանակներս այդ թեմայի մասին ոչ ոք չէր խոսում կամ չէր համարձակվում խոսել: Այդ մասին առաջին անգամ խոսողը Թուրքիայի պատմության կազմակերպության նախկին ղեկավար Յուսիֆ Հալլաջօջլուն է եղել: 2008 թ. սկզբներին կազմակերպված կոնֆերանսում այդ մասին ելույթով հանդես եկող Հալլաջողլին լուրջ ճնշումների է ենթարկվել եւ ավելի ուշ զբաղեցրած պաշտոնից ազատվել է: Հալլաջողլին միեւնույն ժամանակ եղել է Թուրքիայում այսպես կոչված հայոց ցեղասպանության դեմ պայքարող ճակատի հայտնի լիդերներից եւ թեեւ հեռացվել է պաշտոնից, այսօր էլ նույն դիրքորոշմանն է: Որոշ հավանականության համաձայն նրա պաշտոնից ազատվելու գործում մեծ է եղել նաեւ հայկական սփյուռքի դերը:
Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի Արեւելագիտության ինստիտուտի տնորեն Ռուբեն Սաֆրազյանի տված տեղեկությունների համաձայն այսօր Թուրքիայում 1 մլն կրիպտո (գաղտնի) հայ կա: Սակայն որոշ աղբյուրներն այդ թվի մոտ 2 մլն-ից ավել լինելն են ցույց տալիս: Այդ առումով Թուրքիայում ապրող համշենների էլ որպես հայ տեսնելու տեսակետից կրիպտո հայերի թվաքանակում ընդհանուր հայտարարի գալը շատ դժվար է: Համշենների մի մասը 19-20-րդ դարերում Ռուսաստան է տեղափոխվել եւ այժմ էլ Կրասնադարի մարզում է ապրում եւ հայերենի բարբառով է խոսում: Հավանականություն կա, որ Թուրքիայի նախկին վարչապետ Մեսուդ Յիլմազն էլ է համշեն եղել:
Թուրքիայի կրիպտո հայերը մինչեւ Հայաստանի անկախության հայտարարելը պրոբլեմ չէին եղել: Սակայն այդ տարեթվից հետո կրիպտո հայերի ազգային եւ կրոնական անցյալում լուրջ ակտիվություն է սկսվել: Կրիպտո հայերը թուրքական հասարակության մեջ չմիաձուլվելու համար ազգային պատկանելությունը, ազգային սովորությունները կարողացել են պահպանել: Վերջին ժամանակներս այդ հայերը դատարանի որոշմամբ անուն ազգանունները հայերենով փոխարինում ու քրիստոնեական կրոնն են ընդունում: Մալաթիացի Քյազըմ Աքընջըն իր հայ լինելն ապացուցելու համար դիմել է դատարանին:
Կրիպտո քրիստոնեականները՝ հայերը Թուրքիայի ժողովրդական կրթության համակարգում էլ են կարողացել տեղավորել: Որոշ աղբյուրների համաձայն Թուրքիայի 22 համալսարաններում ռեկտորի եւ դեկանի պաշտոններում եղող հայեր կան: Դրանցից ճանաչվածները Վան 100-րդ տարի համալսարան եւ Իզմիրի 29 սեպտեմբերի համալսարանների ռեկտորներ Յուջել Աշքընն ու Էմին Ալջընդերն է:
Կրիպտո հայերը միեւնույն ժամանակ Թուրքիայի քաղաքական կյանքում եւս կարեւոր տեղ են բռնում: Այնպես որ, Ազգայնական Շարժում կուսակցության որոշ կարեւոր անձանց ու Դովլաթ Բախշալիի հայ լինելու հավանականությունը միշտ էլ եղել է օրակարգում: Նույնիսկ նման ասեկոսների առաջն առնելու համար Բախշալին պատվիրել է տեղեկություն գրել տոհմի մասին եւ արդյունքում նա ապացուցել է իր թուրքմեն լինելը:
Թուրքիայում կրիպտո հայերի առանձնապես մեդիայում ուժեղ դիրքեր ունենալը իրոք ճշմարտություն է: Ռադիկալ թերթերում եւ մի շարք մամլո օրգաններում հայերի եւ Հայաստանի դեմ որեւէ խոսք տպագրելը հնարավոր չէ:
Ոչ պետական կառույցներում էլ հայերին աջակցող կազմություններ կան: ԹՈՒՍԻԱԴ (Թուրքական Արդյունաբերողների եւ ձեռներեցների խմբակը այդ կազմակերպությունների ամենահզորն ու առաջատարն է: Թուրքիայի հայկական սփյուռքը ադրբեջանական սփյուռքի համեմատ ավելի կազմավորված է ու ավելի ուժեղ: Միեւնույն ժամանակ Թուրքիայում կանանց վաճառքն էլ պաշտոնապես եւ իրավական տեսակետից հայերի հսկողության տակ է:
Թուրքիայում ճանաչվող հայերից մի մասը: Աբդուլլահ Բիրադերլեր, Ջան Արատ, Ագոր Այվազ, Հայկո Չեպկին, Հրանտ Դինք, Արա Գյուլեր, Վարդան Իհմալյան, Ռոբեր Հաթեմո, Սամի Հազինսես, Թոթո Գարաջա, Կարին Կարագաշլի, Պերճ Քերեստեջյան, Վահե Քըլըջարսլան, Մինե Քոշան, Էթյեն Մահջապյան, Մատիլդ Մանուկյան, Ասու Մարալման, Մկրտիչ Մարկոսյան, Ալեն Մարգարյան, Հակոբ Մարդանյան, Նաջարօղլու Քարդեշի, Վահի Օզ, Թուրգութ Օզաթայ, Արման Փանդիկյան, Կենան Փարս, Արթին Փենիկ, Ալին Թաշչյան, Նուբար Թերզիյան, Անտա Թորոս, Փարո Ուղլաջը, Արտո Թունջբոյաջյան, Օննո Թունջ, Անահիտ Յուլանդա Վարան, Գրիգոր Զոհրաբ:

0 Comments

No Comments This Article Has No Comments Yet

Sorry, either someone took all the comments and ran away or no one left any in the first place !

But You can be first to leave a comment !

Leave Your Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Bey. münasibətlər

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi Türkiyənin Məhməd Akif Ərsoy və Isparta Tətbiqi Elmlər Universitetində “Ermənistanın işğalçılıq siyasəti: region və beynəlxalq təhlükəsizlik problemləri” adlı sempozium təşkil edəcək

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi Türkiyənin Məhməd Akif Ərsoy və Isparta Tətbiqi Elmlər Universitetində “Ermənistanın işğalçılıq siyasəti: region və beynəlxalq təhlükəsizlik problemləri” adlı sempozium təşkil edəcək   0

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının 2019-cu il 1-ci qrant müsabiqəsinin nəticələrinə görə Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi Türkiyənin Burdur şəhərində yerləşən Məhməd Akif Ərsoy və [...]


Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Son Xəbərlər

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi Türkiyənin Məhməd Akif Ərsoy və Isparta Tətbiqi Elmlər Universitetində “Ermənistanın işğalçılıq siyasəti: region və beynəlxalq təhlükəsizlik problemləri” adlı sempozium təşkil edəcək

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi Türkiyənin Məhməd Akif Ərsoy və Isparta Tətbiqi Elmlər Universitetində “Ermənistanın işğalçılıq siyasəti: region və beynəlxalq təhlükəsizlik problemləri” adlı sempozium təşkil edəcək   0

read more
Sokaklardan İktidara: Paşinyan Hükümeti

Sokaklardan İktidara: Paşinyan Hükümeti   0

read more
Uşaqların əyləncə hüquqları

Uşaqların əyləncə hüquqları   0

read more
Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşması

Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşması   0

read more
Uşağın yaş-inkişaf xüsusiyyətləri və təbii hüquqlarının əsasları

Uşağın yaş-inkişaf xüsusiyyətləri və təbii hüquqlarının əsasları   0

read more
Uşaq hüquqlarının fəlsəfi əsasları

Uşaq hüquqlarının fəlsəfi əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından  Altıncı     yazı	  Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından Altıncı yazı Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından  Beşinci  yazı  Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından Beşinci yazı Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   Dördüncü yazı

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları Dördüncü yazı   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının  əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Ermənistanın KİV-də Azərbaycanla bağlı verilən informasiyaların monitorinqi

Ermənistanın KİV-də Azərbaycanla bağlı verilən informasiyaların monitorinqi   0

read more
Fransa-Dağlıq Qarabağ problemi: vasitəçiyin iflası

Fransa-Dağlıq Qarabağ problemi: vasitəçiyin iflası   0

read more
Qondarma DQR-in tanınması: Nalbandyanın bəyanatı barədə

Qondarma DQR-in tanınması: Nalbandyanın bəyanatı barədə   0

read more
Lapşin, Dilqəm, Şahbaz: insan haqları bəşəridirmi? 

Lapşin, Dilqəm, Şahbaz: insan haqları bəşəridirmi?    0

read more
Liparityanın xatirələrində Qarabağ müzakirələri 

Liparityanın xatirələrində Qarabağ müzakirələri    0

read more
Coğrafiyaçı Sərkisyan və ekoloq Abraamyanın “çay” söhbəti 

Coğrafiyaçı Sərkisyan və ekoloq Abraamyanın “çay” söhbəti    0

read more
Ermənistanın miqrasiya problemi: ermənilər niyə köçür?

Ermənistanın miqrasiya problemi: ermənilər niyə köçür?   0

read more
Ermənistanda parlament seçkiləri ərəfəsində yeni dinamiklər, Çarukyan geri dönür?

Ermənistanda parlament seçkiləri ərəfəsində yeni dinamiklər, Çarukyan geri dönür?   0

read more

Arxiv

Avqust 2019
Be Ça Ç Ca C Şb B
« Sen    
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031