Newtimes.az analitik-informasiya portalının yeni kitabları çapdan çıxmışdırPrevious Article
Ermenistan’da Devlet Başkanı Adayı Paryur Ayrikyan’a SuikastNext Article
Breaking News
  • Sokaklardan İktidara: Paşinyan Hükümeti 18 Haz, 2018 Dr. Hatem CABBARLI rmenistan’da geçtiğimiz Mart ve Nisan aylarında yaşananları daha iyi anlayabilmek adına birkaç yıl geriye; başka bir deyişle 2015 senesinde vuku bulan olaylara göz [...]
  • Uşaqların əyləncə hüquqlarıUşaq hüquqlarının fəlsəfəsi. Onuncu yazı Uşaqların əyləncə hüquqları   Əyləncə uşaq xarakterinin islah olunması, əsəb sisteminin gərginliklərdən azad olunması üçün ən mühüm metoddur. Əylənmək, oyunlar qurmaq sadə uşaq təfəkkürünün əsas məhsuludur.  Uşaqların psixi [...]
  • Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşmasıHüquq fəlsəfəsi seriyasından. Doqquzuncu yazı. Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi  Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşması             Uşaq hüquqları lokal, milli, beynəlxalq və qlobal əhəmiyyət kəsb edə bilir. Bu kimi səviyyələrdə qorunmaq və [...]

Avrasiya Təhlükəsizlik və Strateji Araşdırmalar Mərkəzi

Ermənistanda parlament seçkilərindən əvvəl daxili ictimai-siyasi vəziyyət (12 may 2007)

Line Spacing+- AFont Size+- Print This Article
Ermənistanda parlament seçkilərindən əvvəl daxili ictimai-siyasi vəziyyət (12 may 2007)

Hatəm Cabbarlı

Siyasi elmlər doktoru

MÜNDƏRİCAT

1. Ermənistanda siyasi mədəniyyət tarixi……………………………………..1

2. Ermənistanda parlament və prezident seçkileri………………………..3
2. 1. Parlament seçkiləri…………………………………………………………..3
2. 2. Prezident seçkiləri……………………………………………………………4
3. Ermənistan siyasətində klanlar………………………………………………7
3. 1. Qarabağ klanı………………………………………………………………….8
3. 2. Köçəryan klanı………………………………………………………………..8
3. 2. 1. Köçəryanın siyasi çevrəsi………………………………………………..8
4. Müxalifət qüvvələri………………………………………………………………9
4. 1. Dəmirçiyan klanı……………………………………………………………..9
4. 2. Sərkisyan klanı………………………………………………………………10
4. 3. Qeqamyan klanı……………………………………………………………..11
4. 4. Erməni Ümummilli Hərakatı……………………………………………11
5. Təhlükəsizlik orqanları……………………………………………………….11
6. Müxalifətin potensiyalı……………………………………………………….12
7. Hökumət koalisiyası ………………………………………………………….14
8. Ermənistan hökumət koalisiyası memorandumu……………………17
9. Koalisiya hökumətində yaşanan problemlər…………………………..20
10. Qanunlar Ölkəsi Partiyasının koalisiya hökumətindən

ayrılması…………………………………………………………………………….20
11. Parlament seçkilərindən əvvəl qüvvələr nisbəti………………………24
11. 1. Iqtidar cəbhəsi………………………………………………………………24
11. 1. 1. Serj Sərkisyanın dumanlı gələcəyi………………………………….26
11. 2. Müxalifət cəbhəsi………………………………………………………….28
12. Ermənistanda parlament seçkilərindən əvvəl siyasi partiyalar
arasında qütbləşmə………………………………………………………………31
13. 12 may 2007: Hamı Seçkilərə!…………………………………………..34
13. Nəticə……………………………………………………………………………34
14. Ermənistan ölkə profili…………………………………………………….36
15. Ermənistan parlamentindəki fraksiyalar……………………………..42
16. Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsi……………………………….45
17. Ermənistanda fəaliyyət göstərən siyasi partiyalar…………………..48

1. Ermənistanda siyasi mədəniyyət tarixi

Postsovet ölkələrin 71 il SSRİ-nin tərkibində qalması bu ölkələrdə sadəcə siyasi müstəqillik və sərbəst iqtisadiyyat kimi əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdə deyil, eyni zamanda ictimai və sosial həyatın bütün sahələrində də dərin izlər buraxmışdır. Bu gün, Baltikyanı ölkələr istisna olmaqla postsovet ölkələrinin heç birində siyasi, iqtisadi və sosial sahədə Avropa standartlarına uyğun dəyişikliklər həyata keçirilməmiş, demokratik dəyərlər yerləşməmiş və qorunmamışdır. Bu dövlətlər klassik demokratiya anlayışını 71 illik sovet siyasi dünya görüşü və müstəqillik sonrası formalaşma prosesi hələ də davam edən siyasi fəlsəfə çərçivəsində təfsir etməyə çalışmış, nəticədə, bu dəyərlər müəyyən mənadə deformasiyaya məruz qalmışdır. Bu xüsusiyyətlər Cənubi Qafqaz ölkələrinə də aiddir. Region ölkələrinin müstəqillik sonrası demokratikləşmə prosesi Orta Asiya ölkələri ilə müqayisədə daha proqressiv görünsə də, bu yolda hələ də ciddi problemlər vardır.

Ermənistanda siyasi mədəniyyətin inkişafını yuxarıda ifadə edilən reallıq çərçivəsində dəyərləndirmək mümkündür. Ermənilər min ildən çox bir müddətdə öz dövlətlərinə sahib olmamış, böyük dövlətlərin tərkibində təbəə olaraq yaşamışdır. Bu baxımdan ermənilərin milli kimliklərinin və dəyərlərinin qorunmasında kilsənin fəaliyyətinin ciddi rolu vardır. XI əsrə qədər coğrafi bütünlük ifadə edən Ermənistan Katalikosluğu ünvanına sahib olan kilsə, ermənilərin Yaxın Şərq və Qafqaza köçmələrindən sonra bu ünvanı deyil, etnik qrupu ifadə edən erməni katalikosluğu adını almışdır. Ermənilər, dövlətləri olmadığı üçün kilsəyə bir mənada dövlət statusu vermiş və kilsənin aldığı qərarları qəbul etmişdir. Ermənilərin bu təbəə psixologiyası 1918-1920-ci illərə qədər davam etmiş, iki illik müstəqillik həyatı erməni siyasi mədəniyyətində ciddi bir dəyişikliyə səbəb olmamışdır. Ermənilər ikinci dəfə müstəqillik qazanma fürsətini 1991-cı ildə əldə etmiş, ancaq ölkədə yeni siyasi sistemin qurulmasında ciddi problemlərlə qarşılaşmışlar və problemlər bu gün də davam etməkdədir. 1980-ci illərin sonlarında ekoloji problemlərin önə çıxması ilə başlayan milli hərakat qısa zamanda milli müstəqillik müstəvisində davam etmişdir. Ümumulikdə SSRİ coğrafiyasında yaşanan siyasi və iqtisadi hadisələr müttəfiq respublikalarda cərəyan edən hadisələrə də az təsir göstərməmişdir. Bu mərhələdə müttəfiq respublikaların SSRİ-dən ayrılması və yaxud SSRİ-nin dağıla biləcəyi ehtimalı zəif olduğu üçün siyasi mübarizə daha çox demokratikləşmə tələbləri ilə başlamışdır. Hərakatın ilk başlarında formalaşan siyasi güc dairələrində hakimiyyəti ələ keçirmək düşüncəsi hakim deyildi. Ancaq hadisələrin sürətli inkişafı və SSRİ-nin mövcudluğunun davam etməsinin şübhə altına alınmasından sonra müstəqillik ideyası formalaşmağa və güclənməyə başladı. Ermənistan, bu illərdə bütün qonşu ölkələrə qarşı revizyonist siyasət həyata keçirməyə çalışdığı üçün müstəqil olmaqdan daha çox, SSRİ-nin mövcudluğunun davam etməsini təmənna edir və yaxud Rusiya ilə birləşmənin yollarını axtarırdı.

1980-ci illərin sonunda başlayan Ermənistan müstəqillik hərakatına Erməni Ümummilli Hərəkatı-EÜH (Hayoç Hamzqayin Şarjum) liderlik etmişdir. 1980-ci illərin sonlarında EÜH hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlamış və 1989-cu il 20 mayda Ali Sovətə keçirilən seçkilərdən qalib çıxmışdır. Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinin bu cür “yumşaq şəkildə” olmasının və kommunistlərin hakimiyyətdə qalmaları üçün polis və ordu gücündən istifadə etməməsinin səbəbi Ermənistandakı “demokratiya” ilə deyil, hakimiyyətə gəlməyə iddialı olan EÜH-nin siyasi dayaqlarının güclü, kommunistlərin isə bu dayaqdan məhrum və gücsüz olması ilə izah edilə bilər. Eyni zamanda Azərbaycan və Gürcüstandan fərqli olaraq Ermənistanda hakimiyyətə gələn EÜH-nin güclənməsi xarici faktorlarla bərabər, Rusiya ilə olan yaxın münasibətləri, Azərbaycan torpaqlarının işğal edilməsində qələbə ilə nəticələnən hərbi əməliyyatların həyata keçirilməsi, sosial-iqtisadi islahatlar, əhalinin mono etnik tərkibi, bölgəsəl klanlar arasında razılaşmanın təmin edilməsi və ölkənin təbii sərvətlərə sahib olmaması səbəbiylə bu ehtiyatlar üzərində mübarizənin yaşanmaması ilə açıqlamaq mümkündür. Ayrıca, EÜH-nin hakimiyyətdə qalmasında sovet elitasının tanınmış şəxsləri və qrupları arasında rəsmi və yaxud qeyri-rəsmi razılaşmanın əldə edilməsi, hərbi və yarı hərbi qruplaşmalar üzərində nəzarətin təmin edilməsi, Sovet dövründən miras qalan dövlət aparatının daha da gücləndirilməsi və ölkədəki iqtisadi resurslara nəzarət edilməsi faktorları həlledici rol oynamışdır.

1990-cı ilin əvvəlində baş verən hadisələr zamanı kommunistlər güc nazirliklərinin imkanlarından istifadə etməsələr də, iqtidara gələn müxalifət, hakimiyyətini qorumaq üçün daha əvvəl hörmət göstərdiklərini iddia etdikləri demokratik prinsipləri pozmaqdan çəkinməmiş, ordu və polis gücündən isitifadə etmişdir.
Ermənistanın 15 illik müstəqillik tarixində siyasi mədəniyyətin formalaşması prosesinə Ermənistanın ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyanın 1994-cü ilin sentyabr ayında Erməni İnqilab Federasiyasının (Hay Yeğapoxakan Daşnakçitun-Erməni İnqilab Federasiyası) terror fəaliyyəti ilə məşğul olduğunu iddia edərək partiyanın fəaliyyətinin dayandırılması haqqında qərar imzalaması, 1996-cı ilin sentyabr ayında prezident seçkilərinin nəticələrinə etiraz edərək mitinq edənlərə qarşı hərbi gücdən istifadə etməsi və Nairi Unanyanın başçılığı ilə bir qrup terrorçunun 27 Oktyabr 1999-cu ildə parlamentə hücum etməsi ilə ciddi zərbə vurulmuşdur. Bundan başqa bu illərdə Ermənistan siyasi həyatında tanınan və müxalif siyasi cəbhədə fəaliyyət göstərənlərə qarşı terror aktları törədilmişdir. Bu gün də müxalifət nümayəndələri siyasi təqiblərə və terrora məruz qalırlar.

2. Ermənistanda parlament və prezident seçkiləri
2. 1. Parlament seçkiləri
Ermənistan Ali Sovetinin fevral ayında keçirilən iclasında parlament seçkilərinin 1995-ci il 5 iyulda keçirilməsinə qərar verilmiş, aprel ayında isə seçki qanunu qəbul edilmişdir. 1995-ci il parlament seçkilərində 13 siyasi partiya və ictimai-siyasi birlik iştirak etmişdir. Seçkinin qalibi Respublika Birliyi olmuş və parlamentdə 114 yer qazanmışdır.

Müstəqillik sonrası ikinci parlament seçkiləri 1999-cu il 30 mayda keçirilmişdir. Seçki marafonunda Ermənistan Kommunist Partiyasının keçmiş Baş Katibi Karen Dəmirçiyanın iştirak etməsi siyasi mübarizəni daha da gücləndirmişdir. Seçkilərdən əvvəl Xalq Partiyası sədri Vazqen Sərkisyan, Dəmirçiyan ilə razılaşaraq Miasnutyun (Birlik) Seçki Blokunu qurmuşdur. Parlament seçkilərində 21 siyasi partiya və ictimai-siyasi birlik iştirak etmiş, ancaq 5%-lik səddi altı partiya keçmişdir. Bu seçkilərdə ən ciddi rəqabət Miasnutyun Seçki Bloku, Kommunistlər və Daşnaksutyun arasında yaşanmışdır.

Ermənistanda üçüncü parlament seçkiləri 2003-cü il 25 mayda keçirilmişdir. Seçkilərdə Birlik Bloku 41,67% səs toplayaraq qələbə qazanmışdır. Bütün seçkilərdə olduğu kimi, bu seçkilərdə də, ATƏT, AŞPA və digər təşkilatların nümayəndələri seçkilərdə ciddi saxtakarlıq edildiyini bildirmişdir.

2. 2. Prezident seçkiləri
Ermənistan müstəqilliyini elan etmədən əvvəl 1991-ci ilin iyununda prezidentlik institutu təsis edilmiş, 16 oktyabrda seçkilər keçirilmişdir. Bu seçkidə Xalqların Müqəddaratını Təyin Birliyinin sədri Paryur Ayrikyan, Daşnaksutyun Partiyasından Soso Sərkisyan və EÜH-dən isə Levon Ter-Petrosyan namizəd olmuşdur. Seşki prossesində ciddi mübarizə yaşanmış, ancaq EÜH-nin Ermənistan ictimai-siyasi həyatındakı mövqeyi, Petrosyanın müstəqillik mübarizəsində qazandığı imici və Ali Sovetin Sədri vəzifəsində olmasının verdiyi imkanlar nəticəsində Petrosyan 70% səs toplayaraq müstəqil Ermənistan Respublikasının ilk prezidenti seçilmişdir.

İkinci prezident seçkiləri 1996-cı il 22 sentyabrda keçirilmişdir. 1995-ci ildə keçirilən parlament seçkilərində Petrosyan məclisi öz istədiyi şəkildə formalaşdıra bilsə də, 1996-cı il prezident seçkiləri Petrosyan iqtidarının sonunun başlanğıcı olmuşdur. Hakimiyyətin iqtidar tərəfindən “özəlləşdirilməsi” ənənəsi postsovet ölkələrinə məxsus bir hadisədir və təbii ki, Ermənistanda da bu ənənə mövcuddur. Prezident seçkilərində Mərkəzi Seçki Komissiyasında yeddi namizəd-Lenser Aqalovyan, Paryur Hayrikyan, Serqey Badalyan, Vazqen Manukyan, Aşot Manuçaryan, Aram Sərkisyan və Levon Ter-Petrosyan qeydiyyatdan keçmişdir.

1996-cı ilin may ayında keçirilən rəy sorğusu nəticələrinə görə, Yerevanda respodentlərin 51,9%, Ter-Petrosyanın yenidən seçiləcəyini, 33,8% əksini iddia etmiş, 14,3% isə qərarsız qalmışdır. Bu ərəfədə seçki kampaniyası davam edərkən sentyabrın 17-də Paryur Hayrikyan, Lanser Aqalovyan və Aram Sərkisyan Vazqen Manukyanın lehinə namizədliklərini geri götürdüklərini bildirmişdir. 22 sentyabrda keçirilən prezident seçkilərində Petrosyanın mövqeyi əhəmiyyətli dərəcədə zəifləsə də, 52,09% səs toplayaraq seçkiləri qazanmışdır. Manukyan isə 41,07% səs toplamışdır.

Petrosyanın istefa verməsindən sonra Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən prezident seçkilərinin 1998-ci il 16 martda keçirilməsinə qərar verilmişdir. Seçki ərəfəsində Robert Köçəryan prezident səlahiyyətlərini icra edirdi və seçkilərdə saxtakarlıq edildiyi iddiasına baxmayaraq, birinci turda prezident seçilə bilmədi. Ermənistan Respublikası Prezident Seçkiləri Haqqında Qanuna (5. Hissə, 32. Maddə ) görə, səslərin cəminin yarıdan çoxunu ala bilməyən namizəd prezident seçilmədiyindən Mərkəzi Seçki Komissiyası ən çox səs toplayan Köçəryan və Dəmirçiyan arasında ikinci tur seçkilərin 30 martda keçirilməsinə qərar vermişdir. İkinci tur seçkilərində Köçəryan 59,49%, Dəmirçiyan isə 40,51% səs toplamış və Köçəryan prezident seçilmişdir.

Köçəryanın ikinci turda prezident seçilməsində ən əhəmiyyətli faktor Paryur Hayrikyan və Aram Sərkisyanın Koçaryanı dəstəkləməsi olmuşdur. Bundan başqa prezident seçkilərində cəmi 23,24% səs toplayan Serqey Badalyan və Vazqen Manukyan 1999-cu ildə keçiriləcək parlament seçkilərində iqtidarın dəstəyini almaq üçün ikinci tur seçkilərdə tərəfsiz olduqlarını bildirmişdir.

Ermənistanda dördüncü prezident seçkiləri 2003-cü il 19 fevralda keçirilmişdir. Mərkəzi Seçki Komissiyasının araşdırmalarından sonra üç nəfərin sənədləri qaydasında olmadığı üçün namizədlikləri qəbul edilməmiş , üç nəfər namizədliyini geri götürmüş və nəticədə cəmi doqquz namizəd seçkilərdə iştirak etməyə haqq qazanmışdır.
Mərkəzi Seçki Komissiyasının 2003-cü il 21 fevralda verdiyi məlumata görə heç bir namizəd yetərli səs toplaya bilmədiyi üçün ikinci tur seçkilərin 5 martda keçirilməsinə qərar verilmişdir. İkinci tur seçkilərində Köçəryan 67,5% (1 045 801 nəfər) səs toplayaraq ikinci dəfə prezident seçilmişdir. Stepan Dəmirciyan isə 32,56% (503 136 nəfər) səs toplamışdır.

3. Ermənistan siyasətində klanlar
1980-ci illərin sonlarında müstəqillik mübarizəsinin liderləri olan şəxslər mahiyyət etibarı ilə kommunist ideologiyasının hakim olduğu rejimdə yaşamışdı. EÜH iqtidara gələnə qədər müxalifət sıralarında ciddi bir parçalanma olmamışdı. Ancaq EÜH iqtidara gəldikdən sonra onunla bir cəbhədə mübarizə edənlər istədikləri vəzifələrə gətirilmədikləri və diqqət görmədikləri üçün müxalifət cəbhəsinə keçdilər. Bu cür şəraitin formalaşması zamanın tələbi idi. Ancaq bir neçə illik ümumi mübarizədə hər iki tərəf bir-birilərinin siyasi və iqtisadi gücünə bələd idi və bu səbəblə iqtidar və müxalifət arasında 1990-cı illərin ortalarına qədər müəyyən mənada tarazlıq saxlanılmışdı. EÜH bu tarixdən sonra Azərbaycan ilə atəşkəs müqaviləsi imzalamış, sosial problemləri həll etməyə imkan tapmış və mövqelərini gücləndirmişdi. Eyni zamanda 1991-ci ildən hakimiyyətdə olanlar artıq maddi olaraq da güclənmişdi; iqtisadi təzyiq müxanizmlərinə sahibdi və gərəkdiyi təqdirdə bunlardan istifadə edirdi. Petrosyan hakimiyyəti korrupsiyaya qarşı mübarizəni ön plana çıxarsa da, 1998-ci ilə qədər olkədən iki milyard ABŞ dollarının xarici banklara köçürüldüyü iddia edilməkdədir. Petrosyan hakimiyyətinin son illərində siyasi klanların formalaşma prosesi tamamlanmaq üzrə idi. Petrosyanın istefa verməsindən və Köçəryanın prezident seçilməsindən sonra isə klanlar institutu tam olaraq formalaşdı. Bunun səbəblərini Köçəryanın Qarabağdan olması (Ermənistanlı olmaması), siyasi ideologiyada müxtəlif cərəyanların ortaya çıxması, iqtisadi mexanizmlərin paylaşılması, Ermənistanın iqtisadi, siyasi gələcəyi və təhlükəsizliyinin Qərblə yoxsa Rusiya ilə inteqrasiya ilə təmin edilməsi məsələsinin müzakirə edilməsi ilə açıqlamaq mümkündür.

3. 1. Qarabağ klanı

Köçəryan 1998-ci ildə hakimiyyətə gələnə qədər Ermənistan ictimai-siyasi həyatında ciddi mənada Qarabağ klanının mövcudluğundan bəhs etmək mümkün deyildir. Ancaq Köçəryan baş nazir vəzifəsinə gətirildikdən sonra ölkədə Qarabağ klanı formalaşmağa başladı. Köçəryan prezident seçildikdən sonra Qarabağ klanının formalaşma prosesi daha da sürətləndi və Azərbaycan torpaqlarının işğal edilməsində iştirak edən Qarabağlı yüksək rütbəli zabitləri Müdafiə Nazirliyində müxtəlif vəzifələrə gətirdi.

3. 2. Köçəryan klanı

Köçəryan siyasi karyerasına Xankəndində ipək fabrikasında partiya təşkilatı katibi olaraq başlamış, ermənilər separatçı tələblərə başladıqdan sonra Dağlıq Qarabağın müdafiəsi üzrə Milli Komitəyə rəhbərlik etmişdir. 1994-cü ildə qondarma DQR-in prezidenti seçilmiş, 1997-ci ildə EÜH təşəbbüsü ilə Ermənistana dəvət edilərək baş nazir vəzifəsinə gətirilmişdir. Bu mərhələdə prezident Petrosyanın siyasi imici korlanmış, siyasi və sosial dayaqları zəifləmişdi. Ermənilər üçün Qarabağ müharibəsi qəhrəmanı kimi tanınan Köçəryan baş nazir vəzifəsi üçün ideal namizəd idi. Ancaq prezident seçkilərindən sonra keçirilən rəy sorğusunun nəticələrinə görə, yerli əhalinin böyük bir qismi üçün Köçəryan yaddır. Köçəryan hakimiyyətinin ilk illərində yerli klanlarla mübarizədə qələbə əldə etdikdən sonra hakimiyyətini daha da gücləndirmişdir. Köçəryan hakimiyyətində hökumət üzvlərindən təkcə Müdafiə Naziri Serj Sərkisyan Qarabağlı olsa da, digər dövlət struklarında çox sayda Qarabağ ermənisi yüksək vəzifələrə gətirilmişdir. Köçəryanın dövlət strukturlarında bu cür kadr siyasəti həyata keçirməsi onun siyasi gücünü və dayaqlarını daha da möhkəmləndirmişdir.

3. 2. 1. Köçəryanın siyasi çevrəsi

Hakimiyyət piramidasında Köçəryanın ən yaxın tərəfdarı sözsüz ki, Serj Sərkisyandır. Hətta bəzən Sərkisyanı ölkədaxili siyasətə, iqtisadiyyata, xarici siyasətə müdaxiləsi, hadisələri yönləndirmə bacarığına və Rusiya ilə xüsusi münasibətlər qurmasına görə “həqiqi prezident” deyənlər vardır. Sərkisyan siyasi karyerasına Xankəndində komsomol təşkilatı katibi olaraq başlamış, daha sonra qondarma DQR-in hərbi qüvvələrinin komandanı olmuşdur. 1998-ci ildən etibarən isə eyni zamanda bir neçə yüksək vəzifələri-Müdafiə Naziri, Milli Təhlükəsizlik Naziri, Dövlət Təhlükəsizlik Şurasının Katibi, Rusiya-Ermənistan arasında siyasi, iqtisadi və hərbi əməkdaşlıq məsələlərini koordinasiya edən hökumətlərarası komissiyada Ermənistan nümayəndə heyətinin rəhbəri vəzifələrini də öhdəsinə götürmüşdür. Sərkisyan 2003-cü il prezident seçkilərində Köçəryanın seçki qərərgahının sədri olmuşdur. Köçəryan və Sərkisyan arasında bəzi hallarda fikir ayrılığı olduğu iddia edilsə də, hər ikisinin bir-birinə ehtiyacı vardır. Sərkisyan vəzifəsinin öhdəsindən gəlir və Köçəryanın siyasi qərarlarını həyata keçirir.

Köçəryan hakimiyyətini dəstəkləyən ikinci siyasi fiqur Respublika Partiyasının sədri və baş nazir Andranik Marqaryandır.

4. Müxalifət qüvvələri

Ermənistanda 1990-cı ilin əvvəllərində qurulmağa başlayan müxalifət partiyaları arasında ciddi problemlər vardır və hər hansı məsələ barəsində ortaq məxrəcə gəlmələri olduqca çətindir. Hakimiyyətə gəlməyə şansları olduğu parlament və prezident seçkilərində ümumi məsələlərdə razılığa gələ bilmirlər. Bunun səbəbi müxalifət partiyaları arasındakı anlaşmazlıqlarla bərabər, hökumətin müxalifət partiyalarını bir-birindən ayıran siyasət həyata keçirməsi ilə açıqlamaq mümkündür. İqtidar və müxalifət partiyalarında partiyanın ümumi dəsti-xətti, siyasi görüşü, proqram və nizamnaməsi deyil, şəxslər mühüm rol oynamaqdadır. Yəni, lider güclüdürsə partiyada güclüdür, zəifdirsə, partiyanın siyasi həyatda ciddi bir yeri yoxdur. Bəzi müxalifət partiyalarında isə liderlik şəxsi əmlak kimi atadan oğula və yaxud qardaşdan qardaşa verilə bilir. Ümumiyyətlə Ermənistan müxalifəti son 17 ildə ciddi bir zəfər əldə etməmişdir. Hökumət onların parlamentdə təmsil olunmalarına imkan versə də, hakimiyyət strukturlarında yer almaq problemi bu gün də davam etməkdədir.

4. 1. Dəmirçiyan klanı

Dəmirçiyan ailəsi Ermənistan siyasi həyatında ən köklü və güclü müxalif siyasi klandır. Bu ailənin siyasi tarixi keçən əsrin 70-ci illərənə qədər geri gedir. Klanın ilk qurucusu və başçısı olan Karen Dəmirçiyan 1970-1990-cı illərdə Ermənistan Kommunist Partiyasının Birinci Katibi vəzifəsində işləmişdir. 1999-cu ildə yenidən siyasi fəaliyyətə başlamış və parlament sədri seçilmişdir. 1999-cu il 27 oktyabrda parlamentdə təşkil edilən terror aktında öldürüldükdən sonra oğlu Stepan Dəmirçiyan Ermənistan Xalq Partiyasına və doqquz müxalif siyasi partiyanı birləşdirən “Ədalət Bloku”na rəhbərlik edir. 2003-cü ilin mart ayında keçirilən prezident seçkilərində rəsmi olaraq 32,5% səs topladığı bildirilsə də, tərəfdaşları seçki nəticələrinin Dəmirçiyanın əleyhinə saxtalaşdırıldığını iddia etmişdir. İxtisasca mühəndis olan Dəmirçiyanı bir çox siyasi müşahidəçilər siyasətçiyə xas olan bütün xarakterə sahib olduğunu bildirirlər. Onu bu cür xarakterizə edirlər: “O, kompromisə gedə bilir, düzgün xarakterlidir. Ermənistan siyasətində bu cür adamlara çox rastlanmaz. Ancaq bəzən qərar verməkdə tərəddüd edir.” Partiyanın tərəfdarları adətən yaşlı nəsildir; keçmiş partiya nomenklaturası və sovet rejiminin həsrətində olan keçmiş kommunistlərdir. Lakin son zamanlar gəncləri də ətrafına toplamağa çalışır.

Ədalət Blokunda ikinci əhəmiyyətli fiqur Qarabağ Komitəsi və Ümummilli Hərakatın lideri Vazqen Manukyandır. İxtisasca riyaziyyatçı olan Manukyan, müstəqillik sonrası birinci hökumətin rəhbəri və Müdafiə Naziri olmuş, 1996-cı ildə keçirilən prezident seçkilərində namizədliyini irəli sürmüşdür.

4. 2. Sərkisyan klanı

1999-cu ilə qədər hakimiyyətdə olan siyasi qüvvələrin arasında ən güclü klan Sərkisyan ailəsidir. Bir çox araşdırmacı bu ailənin, xüsusilə də, Vazqen Sərkisyanın Ermənistanı qeyri-rəsmi olaraq idarə etdiyi haqqında həmfikir olmuşdur. Petrosyanın ikinci dəfə prezident seçilməsində xüsusi əməyi olmuşdur. 1999-cu ildə baş nazir olmuş və həmin ildə parlamentdə təşkil edilən terror aktında öldürülmüşdür. Köçəryan bu hadisədən sonra daxili sabitliyi təmin etmək və Sərkisyan klanının qəzəbinə tuş gəlməmək üçün Vazqen Sərkisyanın qardaşı, Ararat Sement Zavodunun direktoru olan Aram Sərkisyanı baş nazir təyin etmişdir. Aram, 1999-cu ilin noyabr ayından 2000-ci ilin may ayına qədər bu vəzifədə çalışmışdır. Sərkisyan indi Respublika partiyasının sədridir. Aram, Vazqen qədər siyasi cəsarətə və ölkənin siyasi incəliklərinə bələd deyil. Siyasi hadisələrdə hələ ki, püxtələşməmişdir.

4. 3. Qeqamyan klanı

Milli Birlik Partiyasının sədri olan Artaşes Qeqamyan erməni ictimai-siyasi həyatında sahib olduğu populizm ilə tanınmışdır. Onu bəzən “ermənilərin Jirinovskisi” adlandırırlar. Bu günə qədər siyasi mübarizədə ciddi bir qələbəsi olmamışdır. Prezident və parlament seçkilərində iştirak etsə də, gözlədiyi nəticələri əldə etməmişdir. Stepan Dəmirçiyanla birlikdə müxalifətin lideri olaraq qəbul edilməkdədir. Tərəfdarlarının əksəriyyəti İrəvanın keçmiş elit təbəqəsidir. Hakimiyyətə gəlmək üçün istənilən siyasi təşkilatla ittifaqı məqbul sayır.

4. 4. Erməni Ümummilli Hərəkatı

EÜH 1991-1998-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Dəmirçiyan, Aram Sərkisyan və Qeqamyan klanları ilə əməkdaşlıq etmir. 1988-ci ildə Ermənistanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə edən Qarabağ Komitəsinin varisidir. Petrosyan 1998-ci ildə istefa etdikdən sonra EÜH-dan ayrılmışdır. Hərəkatın indiki lideri keçmiş təhlükəsizlik naziri David Şahnazaryandır. Hərəkat əvvəlki siyasi gücə və xalq dəstəyinə sahib deyildir. Bu, EÜH-nin müharibə və bir sıra iqtisadi problemlərin yaşandığı dönəmdə hakimiyyətdə olmaları və daha sonra hakimiyyətdən uzaqlaşmaları ilə izah oluna bilər. Postsovet ölkələrində olduğu kimi, Ermənistanda da hakimiyyətdən gedən siyasi gücün fəaliyyəti azalır və yaxud çox tez unudulur. EÜH-də bu faktla qarşı-qarşıya qalmışdır. 2003-cü il parlament və prezident seçkilərində əvvəlki şan-şöhrətini geri qaytarmağa çalışsa da, istədiyinə nail olmamışdır. Haykakan Jamanak (Erməni zamanı) və Aravot (Səhər) qəzetləri vasitəsilə təbliğat kampaniyasına davam edir. Bəzən hərəkatın keçmiş lideri Petrosyanın geri dönəcəyi iddia edilsə də, bunun üçün uyğun siyasi şərait yetişməmişdir. Petrosyanın özü də geri qayıtmağa iddia edildiyi qədər istəkli deyil. EÜH ölkənin indiki siyasi həyatında ciddi bir yerə sahib deyil, ancaq gələcəkdə ölkə daxilində və regionda siyasi tarazlıq dəyişərsə, siyasət aləminə aktiv olaraq geri dönə bilər.

5. Təhlükəsizlik orqanları

Postsovet ölkələrinin əksəriyyətində olduğu kimi, Ermənistanda da, dövlət təhlükəsizlik orqanlarının (polis, ordu və kəşfiyyat) dəstəyini alan siyasi güc hakimiyyətini davam etdirmə imkanına sahibdir. 60 minlik ordu hakimiyyətin əsas dayağıdır. Ermənistan ordusu bu ölkədə yerləşən 7-ci Sovet Ordusunun bazasında qurulmuşdur. Ordunun payı ölkə büdcəsində hər il daha artmaqdadır. Ermənistan ordusunun büdcəsi 2006-cı ildə 155 milyon dollar olmuşdur ki, (2005-ci ildən 28 milyon dollar artıq) bu da milli gəlirin 3,5% -ə bərabərdir.

Köçəryan, qondarma DQR-in “azadlıq mübarizəsinin qəhrəmanı” olduğu üçün ordu tərəfindən dəstəklənir. Hökumət 2004-cü ildə müxalifətin qarşısını alarkən ordu qüvvələrindən tifadə etmişdi. Polis gücü və kəşfiyyat orqanları da Qarabağ klanına xidmət etməkdədir. Bütün təhlükəsizlik orqanlarının nəzarəti Koçaryanın əlindədir. İstədiyi adamı bu strukturlarda yüksək vəzifəyə gətirə və yaxud uzaqlaşdıra bilər. Köçəryan bu orqanlar arasında tarzlığı saxlamağa çalışaraq heç birinin digərindən üstün olmasına və özünə rəqib yetişdirəcək qədər sərbəst olmalarına imkan vermir.

6. Müxalifətin potensialı

2003-cü ildə keçirilən parlament seçkilərindən sonra 131 yerdən təxminən 1/6-ni müxalifət qazanmışdır. Seçkilərdən sonra parlamentdə yer alan və almayan müxalifət partiyaları seçkilərin nəticələrinin saxtalaşdırıldığını iddia etsələr də, etiraz əlaməti olaraq mandatdan imtina etməmiş, kənarda qalan partiyalar da mandat “sevgisindən” əl çəkə bilməmişdir. Bu, xüsusilə, 2006-cı il 11 mayda müəmmalı şəkildə koalisiya hökumətindən ayrılan parlament sədri Artur Bağdasaryana aiddir.

Ermənistanda müxalifət partiyaları-Ədalət Bloku və Milli Birlik Partiyası hökuməti iqtisadi reformlar etməyə, Avropa ilə inteqrasiya problemlərini həll etməyə, Rusiya və NATO arasında tarazlaşdırılmış siyasət həyata keçirməyə dəvət etmişdir.

Hakimiyyət dairələri müxalifəti tənqid edərək onların iqtisadi, siyasi və hərbi sahələrdə özlərinə məxsus fəaliyyət planlarının olmamasını və yaxud olan planların da iqtidar planlarından fərqli olmadığını bildirirlər.

Müxalifətin ümumi mənzərəsi dəyərləndirilərkən dağınıq olduğu və seçki ərəfəsində ortaq namizəd irəli sürülməsi haqqında razılığa gələ bilmədikləri görünür. Ədalət Bloku doqquz partiyanı ətrafında birləşdirsə də, bu partiyalar zəif olduğu üçün hakimiyyət uğrunda mübarizədə yenə də məğlub olmağa məhkumdur.

Ədalət Bloku və Qeqamyan klanı parlamentin fəaliyyətini boykot edərək, mitinq və yürüşlər təşkil edərək, Avropa Şurasında hakimiyyətə qarşı ortaq strategiya həyata keçirsələr də, hakimiyyət qarşısında yenə də gücsüz qalırlar. Əslində son 20 ildə Ermənistan ictimai-siyasi həyatında Stepan Dəmirçiyan və Artur Bağdasaryan istisna olmaqla gənc və perspektivli siyasətçilər yetişmir. Dəmirçiyan 1999-cu ildən sonra keçirilən seçkilərdə tərəfdarlarının arzu etdiyi nəticələri ala bilmədiyi üçün Bağdasaryan da parlamentin sədri olmasına baxmayaraq siyasi manevr imkanlarından geniş istifadə edə bilmədiyi və nəhayət 2006-cı il 11 mayda istefa etdiyi üçün siyasi kreditləri tükənmək üzrədir. Xüsusilə, Bağdasaryanın istefa etməsindən sonra oliqarxların partiyadan ayrılması onu daha da zəiflətmişdir. Xarizmatik lider xüsusiyyətlərinə tam olaraq sahib deyildirlər. Xalq kütləsini arxalarınca “xoş gələcəyə” apara və xalq kütləsi ilə işləyə bilmirlər. Xalqdan daha çox ölkə daxilindəki oliqarxlara və xarici dövlətlərin dəstəyinə arxalanırlar. Ayrıca, yuxarıda ifadə edilən fikirlərlə bərabər, müxalifətin fəaliyyətinin nəticəsiz qalmasında ən ciddi səbəb Ermənistanda demokratik ab-havanın olmaması ilə izah oluna bilər. Müxalifət siyasi partiyalarına və liderlərinə yeni imic, yeni strateji, yeni ruh və psixilogiya lazımdır. Bu cür yenilənmə olmadan sonrakı seçkilərdə də müxalifətin qələbə əldə etmə ehtimalı zəifdir.

Müxalifətin zəif olmasında bir digər səbəb də hökumətin qarşılaşdığı bütün çətinliklərə rəğmən, iqtisadi və sosial sahələrdə müəyyən irəliləyişlər əldə etməsidir. Bu barədə ümumi mənzərəni belə dəyərləndirmək olar:
1. Hökumət 2003-cü ildən etibarən ölkədaxili vəziyyəti nəzarətində saxlaya bilir,
2. İqtisadi və sosial sahələrdə ciddi bir gərginlik yaşanmamışdır,
3. Müxalifət böyük ölçüdə xaricdən maliyyələşdirilmişdir,
4. İctimaiyyət üçün prioritet məsələ daxili sabitliyin saxlanılması məsələsidir.

Daxili sabitliyin qorunması ictimaiyyət üçün hər zaman prioritet məsələ olmamışdır. Ancaq iqtidar və ona yaxın olan siyasi dairələr uğurlu təbliğat nəticəsində ictimaiyyəti daxili sabitliyin pozulmasının nəticə etibarı ilə Ermənistanın iqtisadi, sosial, siyasi və xüsusilə də Dağlıq Qarabağ məsələsində bu günə qədər əldə etdiyi üstünlüyünü itirə biləcəyinə inandırmışdır. Burada ictimaiyyətin ümumi siyasi passivliyini də qeyd etmək mümkündür.

7. Hökumət koalisiyası

Ermənistan Respublika Partiyası 1990-cı ildə qurulmuşdur. Partiyanın 20 mindən çox üzvü olduğu bildirilir. Ermənistanda 67 şəhər və rayon şöbəsi fəaliyyət göstərir. Sədri 25 martda vəfat etmiş eks baş nazir Andranik Marqaryan olmuşdur. Ölümündən sonra partiyanın faktik lideri Serj Sərkisyan olsa da, partiya sədri rəsmən hələ də seçilməmişdir. Status kvonun qorunması şərti ilə Azərbaycanla əməkdaşlığı istisna etmirlər.

Respublika partiyası hökumətin böyük ortaqlarındandır və adətən bu partiyanın koalisiyadan ayrılacağı ehtimal edilmişdir. Partiya 1998-2003-cü illərdə və indi hökumətə nəzarət edir. Partiyanın əsas tərkibi keçmiş kommunist elitasıdır. 1990-cı ilin əvvəllərində milliyyətçi intellektualların hakimiyyətini qəbul etməyə məcbur olmuş kommunistlər bu partiya ətrafına toplaşmışdır. Partiya elitasının əsas məqsədi daha əvvəl sahib olduqları iqtisadi və siyasi hakimiyyətə yenidən sahib olmaqdır. Respublikaçılar Köçəryanı dəstəkləsələr də, Azərbaycan ilə münaqişənin yenidən başlaya biləcəyindən ehtiyat etdikləri üçün onunla məsafəli davranmaqdadırlar. Köçəryanın hakimiyyətin ilk illərində və ikinci dəfə seçildikdən sonra bu təhlükə davam etsə də, hakimiyyətinin son iki ilində bu məsələ ciddi bir təhlükə deyil. Köçəryan da bilir ki, bu halda Respublikaçılar müxalifət cəbhəsində yer alacaqdır.
Partiyanın Rusiya ilə münasibətləri yaxşıdır. Erməni diasporu ilə əməkdaşlığa üstünlük verir. Qərblə də münasibətləri vardır, ancaq ümumən Rusiyanın nəzarətindədir. Rusiyanın Ermənistan və Cənubi Qafqazdakı mənafelərinin qorunmasını təbliğ edir.
Dağlıq Qarabağın Azərbaycan yurisdiksiyasında qalmasına qətiyyən qarşıdır. Ermənistan və Dağlıq Qarabağın ümumi sərhədləri olmasını və problemin sülh yolu ilə həllini istəyirlər.
İqtisadi inkişaf modeli kimi milli dəyərlərin qorunması şərti ilə dünya təcrübəsinə üstünlük verirlər. Hökumətin dövlət və özəl sektora lazımi şəraitin hazırlamasının vacib olduğu fikrindədirlər. Kənd təsərrüfatının inkişafına əhəmiyyət verirlər. Parlamentdə 44 deputatla təmsil olunmuşdur və eyni adlı deputat fraksiyası vardır.

Qanunlar Ölkəsi (Orianç Yerkir) 1998-ci ildə qurulmuşdur. 35 min üzvü olduğu bildirilir. Ermənistanda 11 regional təşkilatı və 56 şöbəsi fəaliyyət göstərməkdədir. Status kvonun qorunması şərti ilə Azərbaycanla əməkdaşlığı istisna etmirlər.

Partiyanın Sədri Bağdasaryan siyasi partiya sədrləri arasında ən gənc sədrdir, Qərb və xüsusilə də Fransa ilə münasibətləri yaxşıdır. Koalosiya hökumətində olduğu zaman ordu və polisin dəstəyini ala bilməmişdir. Böyük bir ehtimalla 2008-ci ildə prezident seçkilərində iştirak edəcəkdir.
Partiyanın Rusiya ilə münasibətləri normal olmuşdur. Rusiyanı açıq bir şəkildə qarşısına almaq istəməmişdir. Partiya Ermənistanın gələcəyini qərblə (Avropa İttifaqı) siyasi və iqtisadi inteqrasiyada gördüklərini bildirmişdir. Qərblə münasibətləri yaxşıdır.
Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini dəstəkləməkdədir. Bunun üçün Qarabağ erməniləri ilə iqtisadi və siyasi əməkdaşlığa ciddi əhəmiyyət verir.
İqtisadi inkişaf modeli kimi sərbəst iqtisadiyyata üstünlük verirlər. Strateji əhəmiyyətə sahib sənaye müəssisələrinin dövlətin nəzarətində olmasına tərəfdardırlar. Dövlətin özəl sektora müdaxiləsinin minimum səviyyədə olmasını istəyirlər. Erməni oliqarxları ilə münasibətləri yaxşı olmuşdur. Deputatların böyük əksəriyyəti iş adamlarıdır. Siyasi mövqeyinə görə “mərkəz sağ” partiyadır. Hökumətdə, koalisiyadan ayrılmadan əvvəl Təhsil Naziri, Mədəniyyət Naziri və Şəhərsalma Naziri ilə təmsil olunmuşdu.

Parlamentdə 9 deputatla təmsil olunmuşdur və eyni adlı deputat fraksiyası vardır. Koalisiyadan ayrıldıqdan sonra bir çox deputat partiyadan istefa etmişdir. Ermənistan siyasi həyatındakı əhəmiyyətini itirəcəyi təxmin edilir.

Daşnaksutyun 1890-cı ildə Tiflisdə qurulmuşdur. Ermənistanda 5 min üzvü olduğu bildirilir. Bütün dünyada isə 20 min üzvü vardır. Partiyanın Ermənistanda 65 regional təşkilatı və şöbəsi fəaliyyət göstərir. 1918-1920-ci illərdə Ermənistanda iqtidarda olmuşdur. Klassik sosialist partiyadır, amma şovinist milliyyətçilik ideologiyası hakimdir. Partiyanın sədrinin kim olduğu bilinmir. Yüksək idarə orqanının 7, 9 və yaxud 11 nəfərdən ibarət olduğu iddia edilir. Ermənistandakı fəaliyyətini parlament sədrinin müavini vəzifəsində olan Vahan Ovanesyan koordinasiya edir. Bir mənalı şəkildə, Azərbaycanı Ermənistana düşmən olaraq görür. Beynəlxalq Sosialist İnternasionalın üzvüdür.

Daşnaksutyunun sosial bazası böyük ölçüdə xaricdə yaşayan ermənilərdir. Petrosyan partiyanı terrorizmdə günahlandıraraq fəaliyyətini qadağan etmişdi. Köçəryan ilə münasibətləri yaxşıdır. Xüsusilə, Köçəryan bu partiyanın təkrar fəaliyyətinə icazə verməsindən sonra münasibətləri daha da inkişaf etmişdir. Daşnaklar milliyyətçi siyasi görüşə sahibdir və bu milliyyətçilikləri çox vaxt siyasi və etik çərçivədən kənara çıxa bilir. Ermənistanda və Azərbaycan torpaqlarının işğal edilməsində fəal iştirak etdikləri üçün qondarma DQR-də də tərəfdarları vardır. Partiya qondarma DQR-in Ermənistana birləşdirilməsini, Gürcüstanın Cavaxetiya bölgəsində yaşayan ermənilərə muxtariyyət verilməsini və Türkiyənin şərq əyalətlərinin Ermənistana verilməsini tələb edirlər. Daşnaklar və Qarabağ klanı arasında yaxın münasibətlər vardır. Hər ikisi də, ölkə təhlükəsizliyinin güclənməsində, Türkiyə və Azərbaycana əks mövqe tutmaqda maraqlıdır. Daşnaklar hökuməti koalisiyası ortaqlarından fərqli olaraq, ideoloji problemlərlə maraqlanırlar. Təşkilatlanma baxımından Ermənistanda ən güclü partiyadır və tələb olunan zaman lazımi qədər silahlı dəstələr qura bilir. Daşnaklar partiya orqanları və gənclər təşkilatları vasitəsilə sosial bazasını gücləndirir və Köçəryanın təbliğatını aparırlar. Partiya ölkə içində bölünməmişdir ancaq partiyanın Ermənistan elitası və diasporun orta təbəqəsi ilə arasında ciddi fikir ayrılığı vardır. Diaspora orta təbəqəsi onları koalisiya hökuməti ilə sıx münasibətlərdə günahlandırır.
Partiyanın Rusiya və Qərblə yaxın münasibətləri vardır. Partiya Qərblə də münasibətlərini yüksək səviyyədə qurma strategiyasına və imkanına sahibdir. Ancaq Rusiya ilə əməkdaşlığa üstünlük verir. Qərblə münasibətlərinin yaxşı olmasına 70 illik sürgün həyatı və diaspora erməniləri köməklik göstərməkdədir. Hay Dat (erməni məhkəməsi) doktrinasını həyata keçirməyə çalışmaqdadır. ASALA erməni terror təşkilatını qurduğu və idarə etdiyi iddia edilir.
Dağlıq Qarabağın “müstəqilliyik” əldə etməsinə və yaxud Ermənistana birləşdirilməsinə tərəfdardır. Dağlıq Qarabağ məsələsində güzəştə getməyə qəti şəkildə qarşıdır. Problemin beynəlxalq hüquqa uyğun sülh yolu ilə həll edilməsini istəyirlər.
İqtisadi inkişaf modeli kimi sərbəst bazar iqtisadiyyatını qəbul edir. Sənaye və kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsinə çalışır. Dövlətin sosial xüsusiyyətlərinin ön plana çıxmasını istəyir. Parlamentdə 11 deputatla təmsil olunmuşdur və eyni adlı deputat fraksiyası vardır.

Hökumətdə üç nazirlə təmsil edilməkdədir. Son siyasi böhrandan sonra Elm və Təhsil Nazirinin Daşnaksutyun partiyasından Levon Mkrtçyan təyin edilmişdir Mədəniyyət Naziri isə bitərəf Asmik Poğosyan təyin edilmişdir.

8. Ermənistan hökumət koalisiyasının memorandumu

Ermənistanda 2003-cü il 25 mayda keçirilən parlament seçkilərini qazanan Respublika, Qanunlar Ölkəsi və Daşnaksutyun partiyaları hökuməti qurmaq üçün memorandum imzalamışdır. Bu memorandumun imzalanması ilə Ermənistanda ilk hökumət koalisiyası qurulmuşdur. Müzakirələr zamanı nazirliklərin partiyalar arasında bölünməsində bəzi problemlər ortaya çıxsa da, nəticə etibarı ilə memorandumun ümumi mətninin hazırlanmasında razılıq əldə edilmişdir. Hökumət koalisiyası memorandumunun mətni aşağıdakı kimidir:
1. Ümumi vəziyyət
• 2003-cü il 25 mayda keçirilən parlament seçkilərinin nəticələrinə görə, parlamentdə təmsil edilən və aşağıda imzaları olan siyasi partiyalar arasında (bundan sonra tərəflər) Robert Köçəryanın dəstəyi ilə qurulan siyasi koalisiya qanunvericilik və icra orqanlarının mütəmadi fəaliyyətinin təminatçısıdır.
• prezident seçkilərində Köçəryanın namizədliyini dəstəkləyən, aşağıda imzaları olan siyasi partiyalar, prezidentin seçki öncəsi proqramına uyğun olaraq, hökumətin yeni proqramının hazırlanmasını və tətbiq edilməsini qəbul etdiklərini təsdiq edirlər.
• siyasi koalisiya tərəfləri hökumətin daha səmərəli işləməsi üçün bütün görüş ayrılıqlarını ortadan qaldırmağa çalışacaqdır.
• siyasi koalisiya tərəfləri proqramlarının qarşılıqlı razılaşma və görüşmələr nəticəsində tətbiq edilə biləcəyini qəbul etmişdir.
• konstitusiyaya hər hansı bir dəyişiklik ediləcəyi təqdirdə memorandum yenidən nəzərdən keçiriləcəkdir.
2. Siyasi koalisiyanın hədəfi
• siyasi koalisiyanın hədəfi üçüncü parlamentin fəaliyyəti müddətində qanunvericilik və icra orqanlarının fəaliyyətini gücləndirməkdir.
3. Siyasi koalisiyanın prinsipləri
• siyasi koalisiyanın tərəfləri bu memorandumun ruhuna uyğun olaraq əməkdaşlıq etməyi qəbul etmişdir.
• siyasi koalisiya tərəfləri, yüksək vəzifəli dövlət məmurlarının vəzifə və əxlaqi vəziyyətlərinə açıqlıq gətirilməsi mexanizmi üzərində birlikdə işləyəcəklər.
4. Partiyaların öhdəlikləri
4. Siyasi koalisiya tərəfləri aşağıdakı öhdəlikləri qəbul edirlər:
• siyasi koalisiya tərəfləri hökumət koalisiyasının səmərəli fəaliyyəti üçün lazım olan hər şeyi etmək,
• koalisiya daxilində qəbul edilmiş müqavilələri, koalisiya üzvləri və hökumətin digər orqanları arasında paylanılmasını təmin etmək,
• hökumət koalisiyasının işinə kömək edəcək hər hansı bir siyasi partiya, təşkilat və yaxud qeyri-hökumət təşkilatları ilə keçirilən görüşlər haqqında koalisiyanın digər üzvlərinə məlumat vermək, koalisiyanın fəaliyyətinə birbaşa və yaxud bilavasitə zərər verəcək hər hansı bir təşəbbüs göstərməmək,
• siyasi koalisiya tərəfləri arasında keçirilən görüşlərin gizliliyini təmin etmək.
5. Siyasi prioritet məsələlər
• konstitusiya dəyişiklikləri,
• seçki qanununda siyasi partiyaların fəaliyyətini artıran siyasi islahatların aparılmasını,
• sosial mahiyyət daşıyan iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsi,
• iqtisadi rəqabət şəraitinin təmin edilməsi və inhisarçılığa qarşı tədbirlərin görülməsi,
• korrupsiya və gizli işsizliklə mübarizə.
6. Siyasi koalisiyanın quruluşu
6.1 Parlament Sədri, Sədrin müavinləri və daimi komissiyaların sədrlərinin təyin edilməsi haqqında razılaşma aşağıdakı kimidir:
• parlament sədri Qanunlar Ölkəsi Partiyasından seçiləcəkdir.
• parlament sədrinin müavinlərindən biri Daşnaksutyun, digəri isə Respublika Partiyasından seçiləcəkdir.
6. 2 Parlament daimi komissiyalarının sədrləri:
• maliyə-kredit, büdcə və iqtisadi məsələlər, elm, təhsil, mədəniyyət, gənclər, dövlət və hüquq məsələləri ilə məşğul olan komissiyaların sədrləri Respublika Partiyasından,
• sosial məsələlər, səhiyyə, iqtisadi, müdafiə və milli təhlükəsizlik məsələləri ilə məşğul olan komissiyaların sədrləri Qanunlar Ölkəsi Partiyasından,
• xarici əlaqələr komissiyasının sədri isə Daşnaksutyun Partiyasından seçiləcəkdir.
6. 3 Tərəflər aşağıdakı şərtləri qəbul edir:
• Müdafiə, Xarici işlər və Ədliyyə Nazirliyinə namizədləri prezident tərəfindən,
• Baş Nazir, müavinləri, ticarət və iqtisadi inkişaf, ekologiya, enerji, nəqliyyat və rabitə, maliyyə və kredit, yerli özünüidarəetmə və istehsal nazirlərliklərinin nazirləri Respublika Partiyası tərəfindən,
• şəhərsalma, təhsil və elm, mədəniyyət nazirliklərinin namizədləri Qanunlar Ölkəsi Partiyası tərəfindən,
• səhiyyə, kənd təsərrüfatı, sosial müdafiə nazirliklərinin namizədləri isə Daşnaksutyun Partiyası tərəfindən irəli sürəcək,
• kadrların təyin edilməsində professional və siyasi təcrübəsi olan vətəndaşlara üstünlük veriləcəkdir. Siyasi koalisiya tərəfləri özlərinin təyin etdiyi yüksək vəzifəli şəxsləri vəzifələrindən çıxara və yerinə başqasını təyin edə bilər.
7. Koalisiyanın fəaliyyət qaydaları
• hökumətdə görüşüləcək mövzular üzrə komissiyaya, hökumət koalisiyasına üzv olan siyasi partiyaların sahib olduğu nazirliklərin sayı qədər üzv seçilə bilər,
• əhəmiyyətli görünən mövzular daha əvvəl hökumət koalisiyası üzvləri arasında görüşüləcəkdir. Digər mövzularla əlaqədar isə koalisiya tərəfləri əxlaqi dəyərləri diqqətə alaraq görüşlərini bildirəcəkdir,
• bütün hallarda kollektiv məsuliyyətə və gizliliyə riayət edilməlidir,
• hökumət koalisiyasının daha səmərəli fəaliyyəti üçün tərəflər arasındakı görüşlər Koordinasiya Şurası tərəfindən təşkil ediləcəkdir,
• tərəflər arasında ortaya çıxan fikir ayrılıqları görüşmələr yolu ilə həllediləcəkdir, hər hansı bir mövzuda görüşlər nəticəsində razılaşma əldə edilmədiyi təqdirdə isə, bu memorandumda əvvəlcədən razılaşdırıldığı kimi hökumətdə vəzifədə olan bütün şəxslər geri çağırılacaqdır.
8. Siyasi koalisiyanın fəaliyyət müddəti
• bu memorandum imzalandığı gündən etibarən qüvvəyə minir.
• bu memorandum növbəti parlament seçkilərinə qədər qüvvədə qalacaqdır.
Memorandum təyin olunmuş vaxtdan əvvəl də qüvvədən düşə bilər:
• siyasi koalisiya üzvlərindən birinin prinsipial görüş ayrılığının ortaya çıxması və
• siyasi koalisiya üzvlərinin hamısının ayrılması təqdirində.

9. Koalisiya hökumətində yaşanan problemlər

Koalisiya hökuməti qurulduqdan sonra hökumət üzvləri birlik, bərabərlik və həmrəylik nümayiş etdirməyə çalışsa da, koalisiya bəyannaməsində göstərilən müddəaların həyata keçirilməsi problemləri əsasən həll edilməmişdir. Partiyalar arasında qarşılıqlı etibarsızlıq hökm sürür. Seçkilərdən əvvəl Bağdasaryan Respublika pariyasını “Pul partiyası” adlandıraraq, bu partiyadakı rüşvətxorluq və korrupsiya faktlarını qabartmaq istəmişdir. Daşnaklar isə ümidsizliyə qapılmışlar. Hökumət üzvü olmadan əvvəl onların təklif etdikləri korrupsiyaya qarşı mübarizə proqramı istədikləri kimi işləməmişdir, parlamentdə də mövqeləri güclü deyil və dövlət strukturlarında işləyən partiya üzvləri Respublikaçılar tərəfindən sıxışdırılır. Daşnaklar və Qanunlar Ölkəsi arasında anlaşmazlıq əsasən Türkiyə ilə sərhəd keçid məntəqələrinin açılması məsələsində ortaya çıxmışdır. Daşnaklar bunun üçün Türkiyənin qondarma erməni soyqırımını tanımağı tələb edirlər. 2004 cü ilin aprel ayında İrəvanda keçirilən mitinqlər hökuməti silkələsə də, dağıdacaq qədər güclü olmamışdır.

10. Qanunlar Ölkəsi Partiyasının koalisiya hökumətindən ayrılması

Köçəryan hər iki prezident seçkilərində rəsmi olaraq heç bir partiyadan namizəd olmasa da, “Mənim partiyam mənim xalqımdır” devizi ilə iki dəfə hakimiyyətə gələ bilmişdir. Ancaq 2003-cü ilin may ayında keçirilən parlament seçkilərindən sonra koalisiya hökumət ortaqlarından olan Respublika, Daşnaksutyun və Qanunlar Ölkəsi partiyalarının dəstəyinə ehtiyac duymuşdur.

1998-ildən iqtidarda olan Robert Köçəryanın hakimiyyəti illərində iki ciddi siyasi böhran yaşanmışdır.
1) 1998-ci il 27 oktyabrda parlamentdə baş verən sui-qəsd,
2) 2006-cı il 12 mayda hökumət ortağı Qanunlar Ölkəsi Partiyasının koalisiyadan ayrılması.
Birinci siyasi böhran zamanı Köçəryan Rusiyanın hərtərəfli siyasi və iqtisadi dəstəyini alaraq hakimiyyətdə qala bilmişdir.

İkinci siyasi böhran isə iqtidar komandası daxilində ciddi fikir ayrılığının olduğunu və siyasi tarazlığın istənilən zaman pozula bilmə ehtimalını ortaya çıxarmışdır. İqtidar bu siyasi böhranı həll etdiyini iddia etsə də, ictimai-siyasi tarazlıq ciddi şəkildə pozulmuşdur. Bu, iqtidar komandası üçün 2007-ci il parlament və 2008-ci il prezident seçkiləri baxımından xüsusilə təhlükəlidir. Ermənistan Konstitusiyasına görə prezident üçüncü dəfə seçilə bilmədiyi üçün, Köçəryan hakimiyyətə Qarabağ klanının nümayəndəsi Serj Sərkisyanı gətirməyə çalışır.

Hökumət koalisiyası memorandumuna görə, tərəflər aşağıda göstərildiyi hallarda koalisiya hökumətindən ayrıla bilərdi:
1. Siyasi koalisiya üzvlərindən birinin prinsipial fikir ayrılığının ortaya çıxması
2. Siyasi koalisiya üzvlərinin hamısının ayrılması təqdirində
Qanunlar Ölkəsi Partiyasının Sədri Artur Bağdasaryan 2006-ci ilin may ayının 12-də koalisiya hökumətindən ayrıldığını bildirmişdir. Memorandumun 8/3 maddəsinə görə Qanunlar Ölkəsi Partiyasının hökumətdən ayrılmasından sonra hökumətin buraxılması lazım olduğu halda, Respublika və Daşnaksutyun Partiyaları bu prinsipi pozaraq hökuməti birgə idarə etmişdir.

Memorandumun 8/3 maddəsindən də göründüyü kimi, Ermənistanda yaşanan siyasi böhranın əsas səbəbi hökumət koalisiyasında yaşanan fikir ayrılıqları olmuşdur. Artur Bağdasaryan 12 may 2006-cı ildə keçirdiyi mətbuat konfransında prezident Robert Köçəryan və koalisiya tərəfləri ilə aralarında iqtisadi, siyasi və sosial məsələlərdə xüsusilə son zamanlarda fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyini ifadə etmiş və üç əsas nöqtədə anlaşmazlığın yaşandığını bildirmişdir.
1. Daxili sosial vəziyyət,
2. Demokratik islahatlar,
3. Xarici siyasət məsələlərində fikir ayrılıqları.
Bağdasaryan, ikinci maddəni üç yerə ayırmışdır; 1. İslahat işləri ilə məşğul olan amma özlərini belə dəyişə bilməyənlər, 2. İslahatlar uğrunda mübarizə edənlər və 3. Düşündüyünü həyata keçirməyən insanlar.

Bağdasaryan, hökumət böhranının səbəblərini yuxarıda ifadə edilən şəkildə izah etsə də, böyük bir ehtimalla 2007-ci ildə parlament və 2008-ci ildə prezident seçkiləri, böhranı ortaya çıxaran digər səbəblərdir. Milli Birlik Partiyası sədri Artaşes Qeqamyan isə Artur Bağdasaryanı, Köçəryan və Serj Sərkisyanın zorla istefaya göndərdiyini iddia etmişdir. Prezident və parlament seçkilərindən əvvəl Köçəryan və Sərkisyanın özlərinə rəqib gördükləri şəxsləri iqtidar mexanizmindən uzaqlaşdırmaq planları diqqətə alınarsa, bu iddia doğru ola bilər.

Ermənistan prezidenti Robert Köçəryan 2008-ci il prezident seçkilərində iştirak etməyəcəyini ifadə etmişdir. Ermənistan analitikləri və mətbuatı Köçəryandan sonra ən güclü namizədin Müdafiə Naziri Serj Sərkisyan olduğunu iddia etməkdədir. Ermənistanın daxili siyasi prosesləri və Sərkisyanın iqtidarda oynadığı rol diqqətə alındığında növbəti prezident seçkilərində Sərkisyanın seçilmə şansının yüksək olduğunu söyləmək olar. Hətta, Köçəryanın Sərkisyanın iqtidara gəldiyi zaman onun ailəsinin iqtisadi imkanlarına toxunmaması şərti ilə onu özünə qeyri-rəsmi olaraq vəliəhd seçdiyi də iddia edilməkdədir. Bəzi araşdırmacılar Sərkisyanın prezident seçilməsində əngəl ola biləcək üç faktor göstərirlər.
1. ABŞ, Avropa və yaxud Rusiyanın açıq və birbaşa şəkildə buna qarşı çıxması,
2. Parlament seçkilərindən sonra hökumət komandası və hakimiyyət tərəfdarları olan siyasi partiyalar arasında yaşanması mümkün ola biləcək böhran,
3. Artur Bağdasaryanın Ermənistan ictimai rəyinə və Rusiyanın ölkədə mövqeyinin zəifləməsində maraqlı olan Qərb dövlətlərinə yönəlik siyasi təbliğatının müsbət nəticə verməsi.

Qərb ilə münasibətlərini xüsusilə də son zamanlarda yeni müstəvidə qurmağa çalışan Artur Bağdasaryana görə isə Sərkisyan kimi despot birinin iqtidara gəlməsi Ermənistanı demokratik dünyadan bir az daha uzaqlaşdıracaqdır. Artur Bağdasaryan koalisiyadan çəkildikdən sonra keçirdiyi mətbuat konfransında prezident seçkilərində iştirak edəcəyini istisna etməmişdir. Prezident və parlament seçkiləri yaxınlaşdıqca böyük bir ehtimalla Ermənistan siyasi həyatında buna bənzər bir sıra böhranlar yaşanacaq, siyasi dinamizmin mexanizmləri tez-tez dəyişəcəkdir. Bu mənada Qərb və Rusiya özlərinə yaxın olan siyasi qüvvələrin iqtidara gəlməsi üçün mübarizə aparacaqlar.

Siyasi böhrandan sonra bəzi partiyalar üçün yeni fürsətlər ortaya çıxmışdır. Belə ki, Birləşmiş İşçi Partiyası koalisiya hökumətindən ayrılan Qanunlar Ölkəsi Partiyasının yerini tutmağa iddialı olduğunu bildirsə də, Respublika və Daşnaksutyun partiyası başqa bir partiyanı koalisiyaya daxil etməmişdir. Qanunlar Ölkəsi partiyasının deputatlarının böyük bir qismi istefa etdiyindən hökumət üçün hələlik ciddi bir təhlükə yoxdur.

Rusiya, ehtimal ki, prezident seçkilərində Serj Sərkisyanı dəstəkləyəcəkdir. Ancaq seçkilərə qısa bir müddət qala Rusiya yeni bir fiqurla da ortaya çıxa bilər. Əgər, Rusiya Erməniləri İttifaqı Sədri Ara Abramyan prezident və parlament seçkilərində iştirak edəcəksə (iştirak edəcəyini bildirmişdir) Rusiyanın Abramyana dəstək vermə ehtimalı daha yüksəkdir. Ancaq Sərkisyan daha güclü olarsa Abramyanın Ermənistan vətəndaşı olmamasını iddia edərək (Abramyan bu problemini həll etməyibsə) onun seçkilərdə iştirak etməsini əngəlləyə bilər.

Qərb isə Stepan Dəmirçiyan və Artur Bağdasaryanı dəstəkləyə bilər. Ancaq 2007 və 2008-ci illərə qədər Ermənistan siyasi həyatında ciddi dəyişikliklər olarsa, siyasət meydanına Qərbin və Rusiyanın mənafelərini müdafiə edən yeni fiqurlar ortaya çıxa bilər.

Köçəryan hökuməti hələ ki, iqtidarın dayaqlarının sağlam olduğu görünüşünü verməyə çalışsa da, ciddi problemlərlə qarşılaşdığı da bir həqiqətdir. Ancaq son hadisələrin dinamizmi Ermənistanda iqtidar dəyişikliyinə səbəb olacaq mahiyyətdə deyildir.

11. Parlament seçkilərindən əvvəl qüvvələr nisbəti
11. 1. Iqtidar cəbhəsi

Parlament seçkiləri yaxınlaşdıqca müxalif siyasi partiyalar və iqtidarda olan güclər arasında münasibətlər yenidən dəyərləndirilməkdədir. Bağdasaryan hökumət koalisiyasından istefa etdiyi, daşnaklar isə prezident seçkilərinə öz namizədləri ilə iştirak edəcəklərini bildirdikləri üçün Respublika Partiyası böyük bir ehtimalla parlament seçkilərində onun mövqeyinə yaxın olan digər müxalifət partiyalar ilə əməkdaşlıq edəcəkdir.

İqtidar və müxalifət arasında siyasi mübarizənin şərtləri formalaşarkən, Respublika Partiyasının sədri, Baş Nazir Andranik Marqaryan, başda Müdafiə Naziri Serj Sərkisyan olmaqla, bir çox siyasi fiquru və iş adamlarını ətrafında birləşdirmişdir. Bu proses prezident seçkiləri dövründə də davam edərsə, Respublika Partiyası (Serj Sərkisyan və erməni oliqarxları) yaxın on il üçün Ermənistanın siyasi kursunu təyin edən qüvvəyə çevrilə bilər.

Bəzi ekspertlər Respublika Partiyasının parlament seçkilərində seçicilərin 35-40 %-nin səsini alacağını iddia edir (2003-cü il seçkilərində 23% səs toplamışdı). Hakimiyyətdə olan siyasi qüvvənin seçki prosesinə müdaxilə etmək imkanlarının daha geniş olduğu nəzərə alınarsa, Respublika Partiyasının iddia edilən qədər (bəlkə daha çox) səs toplaması mümkün ola bilər. Respublika Partiyası seçkilərin nəticələrinin legitimliyini həm Ermənistan ictimaiyyətinə, həm də Qərb dövlətlərinə qəbul etdirmək üçün seçkilərin azad, demokratik və şəffaf keçiriləcəyini bəyan edir. Bununla belə, son zamanlarda Respublika Partiyasının Ermənistan siyasi həyatında yeni səhifə açmağa çalışması, bütün siyasi, iqtisadi və hərbi təzyiq mexanizmlərini əlində toplaması, Ermənistanda “diktatorluğun ilk addım səsləri” kimi dəyərləndirilə bilər. Əgər parlament seçkilərində Respublika Partiyası iddia edildiyi qədər səs toplayarsa və prezident seçkilərində Serj Sərkisyan qələbə qazanarsa, hakimiyyətin paylaşılması mexanizmi iflic vəziyyətinə düşə bilər. Müxalifət partiyaları bu seçkilərdə hakimiyyət piramidasında təmsil olunmasalar, Qərbin dəstəyi ilə hökumətə qarşı planlı və ortaq şəkildə təzyiq göstərə bilərlər.

Bu halda, Ermənistan siyasi həyatı ciddi şəkildə dəyişəcəkdir. Demokratiyanın zədələnməsi isə yalnız ermənilər üçün deyil, eyni zamanda region üçün arzu olunmaz nəticələrə gətirib çıxara bilər. Ölkə daxilində “dəmir yumruqla” sabitliyə nəzarət edən siyasi qüvvənin Dağlıq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həll edilməsi prosesində daha sərt və uzlaşmaz mövqe tutacağı buna nümunə göstərilə bilər.

Respublika Partiyasının güclənməsi regionda strateji maraqları olan Rusiyanın mənafeləri ilə üst-üstə düşür. Çünki, partiyanın siyasi elitası Rusiya ilə yaxın münasibətdə olan şəxslərdir. Ancaq Avropa İttifaqı və ABŞ üçün bu, Ermənistanda demokratiyanın, siyasi, iqtisadi və hərbi mənafelərinin zədələnməsi deməkdir.

2006-cı ilin ikinci yarısına qədər Andranik Markaryanın parlament və prezident seçkilərində müstəqil olaraq iştirak edəcəyi görüşü hakim olsa da, bu tarixdən sonra Serj Sərkisyanın Respublika Partiyasına üzv olacağı və Partiya Şurasına seçiləcəyi məsələsi müzakirə olunmağa başladı. Serj Sərkisyanın siyasi imicinin Markaryandan daha müsbət olduğu diqqətə alınırsa, onun partiyaya gəlməyi böyük bir ehtimalla Markaryanı narahat etmiş, ancaq hadisələrin bu cür inkişaf etməsinə əngəl ola bilməmişdir.

Sərkisyanın Respublika Partiyasına üzv olacağı haqqında müzakirələr davam etdiyi ərəfədə 2006-cı il 22 iyulda partiyanın növbədənkənar 10-cu qurultayı çağırıldı. Bu qurultayda Partiya Şurası üzvlərinin sayı 42-dən 70-ə qədər artırıldı. Bu qurultayda Serj Sərkisyan, Maliyyə və İqtisadiyyat Naziri Vardan Xaçatryan, İrəvan meri Ervand Zaxaryan, Xalq Deputatları Fraksiyasının sədri Karen Karapetyan, Arpa-Sevan Holdinqin sahibi Akop Akopyan, “Erivanskaya Melniça” şirkətinin sahibləri Levon Sərkisyan, Arutyun Pambukyan, İrəvan Mərkəz Bələdiyyə Sədri Qaqik Beqlaryan, Erebuni Bələdiyyə Sədri Mqer Sedrakyan və başqaları Partiya Şurasına üzv seçildilər.

Sərkisyan və bir şox tərəfdaşının Respublika Partiyasına üzv olması partiya daxili qüvvələrdə bəzi fikir ayrılığına səbəb ola bilər. Belə ki, illərdir partiyada siyasi fəaliyyət göstərən və müəyyən bir yerə gəlmək istəyən adamlar bir kənara atılaraq, onların yerinə “yuxarıdan” başqa namizədlər gətirildi.

Orianç Yerkir Partiyasının hökumət koalisiyasından ayrılmasından sonra, Respublika və Daşnaksutyun Partiyalarının parlament seçkilərində eyni cəbhədə yer almayacaqları ortaya çıxdı və bu Daşnaklar tərəfindən rəsmən elan edildi. Ancaq Respublika Partiyasının siyasi və maddi gücü nəzərə alınarsa, seçki ərəfəsində onunla ittifaq qurmağa çalışan bir çox siyasi partiya ortaya çıxa bilər. Ancaq məsələ burasındadır ki, bu partiyalar bu gün müxalifət cəbhəsində söz sahibi olan partiyalar deyil, daha kiçik və marjinal partiyalar olacaq. Bu məsələ ilə bağlı son zamanlarda Çiçəklənən Ermənistan Partiyasının adı hallanmaqdadır. Ancaq bu partiyanın yeni təşkil edildiyi və dövlət tərəfindən qurulduğu iddiaları nəzərə alınarsa, elektoratın böyük bir qismini arxasınca apara biləcəyi şübhəlidir. Bu partiya ancaq seçki günü seçicilərə rüşvət təklif edərsə müəyyən miqdarda səs toplaya bilər. Partiyanın 2007-ci il 15 fevralda keçirilən növbədən kənar qurultayında Qaqik Çarukyan parlament seçkilərində heç bir siyasi partiya ilə əməkdaşlıq etməyəcəklərini bildirmişdir. Çiçəklənən Ermənistan seçki nəticələrinə görə, üçüncü partiya olmalarından narazı qalacaqları qədər iddialı olduqları ifadə edilmişdir.

İqtidarla əməkdaşlıq etməyə meyilli olan bir digər partiya da Birləşmiş İşçi Partiyasıdır. Orianç Yerkir Partiyasının hökumət koalisiyasından ayrılmasından sonra bu partiya koalisiyada yer almağa təşəbbüs göstərmiş, ancaq buna müvvəffəq olmamışdı.

Təbii ki, Respublika Partiyası sadəcə bu partiya ilə deyil, digər müxalifət partiyaları ilə də görüşlər keçirə bilər. Hökumət, eyni zamanda, müxalifət cəbhəsində möhkəm olmayan birlik və bərabərliyi də zəiflətmək üçün yeni taktikalar üzərində işləyə bilər.

Bir digər ehtimala görə iqtidar bir neçə kiçik siyasi partiya ilə əməkdaşlığa üstünlük verə bilər. Bu zaman seçkilərdən sonra hökumət qurularkən bəzi problemlər yaşana bilər, ancaq bu halda partiyalar hökumət nəzdində Respublika Partiyasından asılı vəziyyətdə qalacaqdır.

11. 1. 1. Serj Sərkisyanın dumanlı gələcəyi

Serj Sərkisyanın ciddi xəstə olduğu haqqında iddialar Ermənistan mətbuatında, siyasi partiyalarda və hakimiyyət dairələrində müzakirə edilmir. 2008-ci ilə qədər Sərkisyanın xəstəliyi şiddətlənərsə, prezident seçkilərində iştirak etmə ehtimalı azalır. Sərkisyan, əgər prezident seçilsə belə, xəstəliyinə görə ikinci dəfə seçilmə ehtimalının olmadığı nəzərə alınarsa, 2013-cü ildə hakimiyyətə kimin gəlməsi məsələsi ciddi bir problem olaraq qalır. Sərkisyan klanı hakimiyyəti Ermənistan kalnına verməkdə tərəddüd edəcəkdir. Son vaxtlara qədər Ermənistan ictimai-siyasi həyatında siyasi karyerası parlayan və ya parlaması ehtimal edilən Dağlıq Qarabağ ermənisi yox idi. Ancaq seçki ərəfəsində Ermənistan Müdafiə Nazirinin Müavini Qarabağda doğulmuş general-mayor Artur Aqabekyanın vəzifəsindən istefa edərək 1996-cı ildə ayrıldığı Daşnaksutyun Partiyasına yenidən üzv olacağını bəyan etməsindən və Sərkisyanın Aqabekyanı dəstəkləyən mahiyyətdə bəyanat verməsindən sonra bu günkü iqtidarın hakimiyyəti Ermənistan klanına verməyəcəyi açıq bir şəkildə ortaya çıxdı. Aqabekyanın istefasının mətbuat tərəfindən müzakirə edildiyi bir vaxtda Ermənistan ordusunun 4-cü korpusunun komandiri general Seyran Saroyanın da istefa edərək Respublika Partiyasından seçkilərdə namizədliyini verəcəyi xəbəri yayıldı.

Sərkisyanın seçkilərdən əvvəl generalların siyasətə başlamasına səmimi baxması və hətta onları dəstəkləyən bəyanatlar verməsi onu göstərir ki, Ermənistan ictimai-siyasi həyatında ciddi bir dəyişmə olmasa yaxın on ildə “müharibə partiyası” hakimiyyətdə qala bilər. Qəti hökm kimi qəbul edilməməsi şərti ilə, Aqabekyan və Saroyanın Ermənistanın yaxın 10-15 ildə daxili ictimai-siyasi həyatında əhəmiyyətli siyasi fiqur olacağını iddia etmək mümkündür. Təbii ki, bu məsələdə ölkədə ciddi şəkildə dəyişməsi ehtimal edilən daxili ictimai-siyasi dinamizmlər nəzərdən qaçırılmamalıdır.

Sərkisyan, böyük bir ehtimalla Aqabekyanı Qarabağ klanının lideri və öz yerinə (Müdafiə Naziri və daha sonra prezident) yetişdirir. Bu cür yüksək vəzifədən istefa edərək siyasətlə məşğul olma nümunəsi bu günə qədər Ermənistan siyasi həyatında görünməmışdir. Ancaq Aqabekyanın niyə Respublika Partiyasına deyil də, daha əvvəl üzvü olduğu Daşnaksutyun partiyasından siyasətə başlaması bir sıra ciddi sualları ortaya çıxarır. Bəlkə də Sərkisyan yaxın gəlcəkdə Respublika Partiyasının fəaliyyətini və rolunu məhdudlaşdıraraq bütün kartlarını Daşnaksutyun Partiyasına oynamaq istəyir. Sərkisyanın xəstəliyi diqqətə alınaraq bir neçə ildən sonra öləcəyi ehtimal edilərsə, “Boz kardinalın” yoxluğundan Ermenistan klanı istifadə edərək prezidentliyə iddia edə bilər. Bu da Ermənistanın gələcəyini təyin etmək istəyən Qarabağ kalnı tərəfindən arzu edilməyən bir haldır. Ayrıca Sərkisyanın Daşnaksutyun Partiyasının lideri ilə qohum olması faktı da nəzərdən qaçırılmamalıdır.

2007-ci ildə keçiriləcək parlament seçkilərində müxalifət qələbə qazanaraq hakimiyyət piramidasında yer ala bilməsə, prezident seçkiləri onlar üçün daha çətin şəraitdə keçəcəkdir. Respublika partiyası parlamentdə daha çox yer əldə edərək hökumətin qurulmasında əsas qüvvə olarsa, prezident seçkilərində daha rahat və qorxusuz saxtakarlıq edə bilər. Bu mənada Ermənistanın Avropa Şurası Parlament Asambleyası və Avropa Şurası ilə ciddi problemi olmadığından Qərbdən gələn təzyiqləri daha rahat dəf edə biləcəkdir.
11. 2. Müxalifət cəbhəsi
Müxalifət partiyaları seçkilərdə hansı siyasi qüvvələrlə əməkdaşlıq edəcəkləri haqqında 2006-cı ilin sonlarından etibarən müxtəlif planlar hazırlamaqdadır. Bəzi məsələlərdə ümumi razılıq əldə edilsə də, bloklaşma prosesi hələ də tamamlanmamışdır və müxalifət partiyalarının 2-3 blokda birləşərək mübarəzə aparacaqları bildirilməkdədir. Müxalifət mətbuatı bu bloklaşmanın daha çox siyasi ideologiya əsas alınaraq həyata keçirildiyini iddia etsə də, geosiyasi faktoru da nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Bəzi müxalifət partiyaları əvvəlki seçkilərdə olduğu kimi, xarici dəstəyə ehtiyac duyaraq, ölkənin demokratikləşməsi prosesində Qərb dövlətləri ilə əməkdaşlığı ön plana çıxara bilər.

Bir çox müxalifət partiyaları Respublika Partiyasının bəzi siyasətçiləri və oliqarxları öz ətrafında birləşdirməsi haqqında görüşlərini bildirsə də, ana müxalifət olan Ermənistan Xalq Partiyası bu məsələ ilə bağlı hələ ki, səssiz qalmağa üstünlük verir. Respublika Partiyası seçki marafonuna başlasa da, müxalifət partiyaları ortaq məxrəcə gəlməkdə çətinlik çəkirlər.

Müxalifət partiyaları, Sərkisyanın Respublika Partiyasına üzv olmadan əvvəl qəbul etdikləri seçki öncəsi strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirmək məcburiyyətində qaldılar. Bu, müxalifətin özünə inamını əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı. Ermənistanın bu günkü siyasi reallığı müxalifət cəbhəsində əsas iki partiyanın olduğunu təsdiq edir. Bunlar Ermənistan Xalq və Qanunlar Ölkəsi Partiyalarıdır. Respublika Partiyasın “siyasi duel” dəvətini Artur Bağdasaryan və Stepan Dəmirçiyan qəbul edə bilər. Ancaq hər ikisinin hakimiyyətə gəlmə iddiasının yuksək olduğu nəzərə alınarsa, aralarında razılığa gəlmə ehtimalı zəifdir. Əslində iqtidar da, bu partiyaların birləşməsindən narahatdır və hər vasitə ilə buna əngəl olmağa çalışır.

Bununla belə seçki öncəsi yaşanan hadisələrin dinamizmi bu iki partiya arasında münasibətlərin dərinləşməsinə səbəb ola bilər. Ayrıca ABŞ və Qərb də Rusiyanın mövqelərinin zəiflədilməsi baxımından Xalq və Qanunlar Ölkəsi Partiyalarının ortaq məxrəcə gəlmələrinə stimul verə bilər. Hər iki partiya hakimiyyət uğrunda mübarizədə iddialı olduqları üçün hər hansı blokda birləşmə ehtimalı az olsa da, tamamilə istisna edilmir. Ancaq Qanunlar Ölkəsi Partiyası lideri Bağdasaryann 7 fevral 2007-ci ildə verdiyi bəyanatda hər hansı bir partiya ilə əməkdaşlıq etməyəcəyini və hər hansı bir bloka üzv olmayacağını bildirmişdir.

Seçkilərdə müxalifət cəbhəsində lokomotiv güc Qanunlar Ölkəsi və Ermənistan Xalq Partiyaları, iqtidar cəbhəsində isə Ermənistan Respublika Partiyası olacaqdır. Digər kiçik partiyalar isə bu partiyaların çevrəsində mübarizə strategiyalarını hazırlayacaqdır. Başqa hər hansı bir partiyanın seçkilərdən sonra sürpriz bir şəkildə qələbə ehtimalı zəifdir. Belə hal ortaya çıxsa da, bu partiyanın iqtidarla əməkdaşlıq etməyi və dəstəyini aldığı şübhəsizdir. Çünkü, Ermənistanın bu günkü ictimai-siyasi mənzərəsi dəyərələndirildiyi zaman iqtidarın icazəsi və dəstəyi olmadan belə bir partiyanın ortaya çıxması mümkün deyildir.

Digər kiçik partiyaların fəaliyyətinə erməni mətbuatında geniş yer verilmir. Onlar hakimiyyət uğrunda mübarizədə daha böyük partiyalar tərəfindən oyuna daxil edilən piyadalardır; oyunda siyasi ideologiyalarına sadiq qalmaqdan daha çox maddi mənfəətlərinin qorunmasına çalışan marjinal, epizodik oyunçulardır. Bu partiyaların elektoratı azdır, nə müxalifət, nə də iqtidar onları öz ətrafında cəmləşdirəcək mexanizm və imkana sahib deyildir. Kiçik bir qisminin isə hər hansı cəbhədə yer alması nəticəni dəyişdirməyəcəkdir.

Seçkilərdən sonra aşağıdakı partiyalar Məclisdə iştirak etməyə haqq qazana bilər:
– Respublika Partiyası
– Xalq Partiyası
– Qanunlar Ölkəsi Partiyası
– Daşnaksutyun Partiyası
– Milli Birlik Partiyası
– Birləşmiş Əməkçi Partiyası
– Çiçəklənən Ermənistan Partiyası
– EÜH
və digər siyasi partiyalar.

Ermənistan iqtidarı seçki ərəfəsində Rusiyanın maddi və mənəvi dəstəyinə arxalanır, ancaq müxalifət partiyalarının bu ölkə ilə münasibətləri səmimi deyil. Son zamanlarda bəzi müxalifət partiyaları Ermənistanın iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik məsələlərində Rusiyadan asılılığından ciddi narahat olduqlarını ifadə etməkdən çəkinmir. Belə ki Artur Baqdasaryan Ermənistanın gələcək inkişaf istiqaməti haqqında fikirlərini açıqlarkən “Biz, əməkdaşlıqda vassal deyil, tərəfdaş olmağa üstünlük verməliyik”; Viktor Dallakyan “Ermənistanda iqtisadiyyatın əksər hissəsi bir başqa dövlətin əlində cəmləşib. Bu ölkənin təhlükəsizliyini təhdid edir.” şəklində bəyanat vermələri bir başa Rusiyaya qarşı yönəlmişdir.

Bununla belə, bütün müxalifət partiyaları Qərbin dəstəyini ala bilmir. Qərb daha çox Qanunlar Ölkəsi və Ermənistan Xalq Partiyasına dəstək verməyə üstünlük verir. Artur Bağdasaryanın Fransa rəsmiləri ilə xüsusi yaxınlığı vardır. Lakin eyni zamanda Fransanın indiki hakimiyyətlə də münasibətləri yaxşıdır. Ancaq Qərbin dəstəyinin seçki prosesində həlledici olacağını iddia etmək hələlik mümkün deyil. Rusiyanın Ermənistandakı siyasi, iqtisadi və həbi varlığı Qərbin dəstəyinə ciddi əngəldir.

Seçkilərdə Daşnaksutyun Partiyasının iqtidar partiyası olan Respublika Pariyası ilə əməkdaşlıq edəcəyi ehtimalı zəifdir. Daşnaklar rəsmən hökumət koalisiyasından ayrılmasalar da, son zamanlarda verdikləri bəyanatlar hökumətdə ciddi fikir ayrılığının olduğunu təsdiq edir. Xüsusilə, daşnakların prezident seçkilərində öz namizədləri ilə iştirak edəcəklərini açıqlamasından sonra, Respublika Partiyası da daşnaklarla əməkdaşlığa ehtiyac duymaya bilər. Daşnaklar parlamentdə müəyyən yer əldə edəcəkdir, ancaq bu onların iddia etdikləri qədər çox olmaya bilər.

Milli Birlik Partiyası hökumətlə əməkdaşlıq edə bilər və yəqin ki, parlamentdə yer alacaqdır. Parlamentdə alacağı yer sayı hökumətlə qurduğu münasibətlərdən asılı olacaqdır.

Birləşmiş Əməkçi Partiyası əvvəllər də hökumətlə münasibət qurmağa təşəbbüs göstərmişdi. Seçkilərdə Respublika Partiyası ilə əməkdaşlıq edəcəyi istisna edilmir. Parlamentdə müəyyən qədər yer alsa, hökumət koalisiyasında yer ala bilər. Milli Birlik Partiyası Rusiyanın dəstəyini almağa çalışsa da, zəif olduğu üçün Rusiyanın bu partiyalara dəstək vermə ehtimalı azdır.

Çiçəklənən Ermənistan Partiyası hökumət tərəfindən qurulduğu üçün sürpriz edərək, digər müxalifət partiyalarının hər birindən daha çox səs toplamaq imkanına sahibdir. Hökumət koalisiyasında yer alarsa və parlamentdə təmsil olunarsa, Qanunlar Ölkəsi Partiyasında qalan bəzi iş adamlarını ətrafına toplaya bilər.

EÜH-nin parlamentdə yer alıb-almayacağı haqqında qəti bir fikir ifadə etmək doğru olmazdı. Hərakatda hələ də ciddi bir dirçəliş müşahidə edilmir. EÜH, daşnaklar da daxil olmaqla bütün siyasi partiyalarla əməkdaşlıq edəcəyini bildirsə də, bu dəvətinə müsbət cavab alması şübhəlidir. Radikal müxalif görüşlərinə görə, hökumət EÜH-nin qarşısında müxtəlif əngəllər çıxara bilər. Eyni zamanda EÜH-də ciddi lider problemi vardır. EÜH bu günkü quruluşu və fəaliyyət proqramı ilə kütlələri arxasınca aparacaq imicə və gücə sahib deyil.

12. Ermənistanda parlament seçkilərindən əvvəl siyasi partiyalar arasında qütbləşmə

Prezident Köçəryanın imzaladığı sərəncamla 12 may 2007-ci il tarixində Ermənistanda parlament seçkiləri keçiriləcəkdir. Partiyalar və müstəqil şəxslər namizədlərini 23 fevral-3 mart tarixləri arasında Mərkəzi Seçki Komissiyasına bildirmişdir. Mərkəzi Seçki Komissiyasının Sədri Qareqin Azaryan mətbuata verdiyi açıqlamada namizədlərin seçki qabağı təbliğatının 8 aprel-10 may tarixləri arasında olacağını bildirmişdir. 131 yerlik parlamentə 41 deputat proporsional, 90 deputat isə majoritar sistemlə seçiləcəkdir.

Seçkilərə start verildiyi bir ərəfədə Parlamentin Sədri Tiqran Torosyan hökumət koalisiyası arasında problem olmadığını xüsusi olaraq vurğulasa da, Daşnaksutyun son zamanlarda Dağlıq Qarabağ, ABŞ Konqresində qondarma erməni soyqırımının tanınması və ikili vətəndaşlıq məsələlərində əldə etdiyi dividendləri seçkilərdə istədiyi kimi xərcləməyə çalışacaqdır. Bu o deməkdir ki, eyforiya hissinə qapılan Daşnaksutyun ölkə daxili ümumi siyasi-ictimai vəziyyəti düzgün qiymətləndirməyə bilər.

Erməni Ümummilli Hərəkatı proporsional sistem üzrə təxminən 100 namizədi olduğunu bildirmişdir. Milli Demokratik Birlik isə hər iki sistem üzrə 22-si qadın olmaqla 72 namizəd irəli sürmüşdür. Ermənistan Kommunist Partiyasının siyahısında isə 50 nəfər vardır. Hakim Respublika Partiyası isə 110 namizəd irəli sürmüşdür. Siyahıya Serj Sərkisyan, Tiqran Torosyan, Ovik Abramyan, Karen Karapetyan, Razmik Zohrabyan və Qalust Saakyan liderlik edir.

Ermənistan Xalq Partiyası isə başda Stepan Dəmirçiyan olmaqla 72 namizəd irəli sürmüşdür. Namizədlərdən 2-si qadındır, ikisi isə partiyanın gənclik qolunu təmsil edir. Milli Birlik Partiyası proporsional sistem üzrə başda Artaşes Qeqamyan olmaqla 72 namizəd irəli sürmüşdür. Ermənistan Demokratik Partiyası proporsional sistemlə cəmi 50 namizəd irəli sürəcəyini bildirmişdir. Lideri Vazqen Manukyan olan Milli Demokratik Birlik seçkilərdə iştirak etməyəcəyini bildirmişdir. Yeni Zaman Partiyası proporsional sistemlə 62 namizəd irəli sürmüşdür. Partiyanın siyahısına sədr Aram Karapetyan liderlik edir. Çiçəklənən Ermənistan Partiyası proporsional sistemlə 112, majoritar sistemlə 14 namizəd irəli sürmüşdür. Siyahıda bir çox elm və iş adamlarının adı vardır. Respublika Partiyası proporsional sistemlə 60 namizəd irəli sürmüşdür. Siyahıya Aram Sərkisyan liderlik edir.

Mərkəzi Seçki Komissiyası 27 fevralda Demokratik Vətən (Petros Makeyan) və Konservativ Partiyanın (Mikael Ayrapetyan) daxil olduğu “İmpiçment” seçki blokunu qeydə almışdır.

Erməni Ümummilli Hərakatı Respublika Partiyası və Milli Demokratik İttifaqla seçki bloku qurmaq üçün məsləhətləşmələr aparsa da, ortaq məxrəcə gələ bilməmiş və müstəqil olaraq seçkilərdə iştirak edəcəyini bildirmişdir.

Respublika, Milli Demokratik İttifaq və İrs Partiyası Ermənistan Xalq Partiyası ilə blok qurmaq üçün keçirdiyi görüşlərdə Xalq Partiyası 50/50 nisbətini təklif etdiyi üçün razılaşma əldə edilməmişdir.

Hakim Respublika Partiyası Daşnaksutyun və Çiçəklənən Ermənistan partiyaları ilə münasibətlərini qurmağa çalışmaqla bərabər, digər partiyalarla da əməkdaşlıq etməyə cəhd göstərir. Ancaq marjinal partiyalarin qurduğu “İmpiçment” bolkundan başqa digər müxalifət siyasi partiyalarının bir araya gələ bilməməsi iqtidarın işini xeyli asanlaşdırmışdır. Müxalifət bu seçkilərdə ortaq hərəkət planı ilə deyil, parçalanmış olaraq iştirak edəcəkdir.

Seçkilər eyni zamanda Ermənistan üçün demokratiya imtahanı olacaqdır. Müxalifət cəbhəsindəki fikir ayrılığı diqqətə alınarsa, iqtidar seçkiləri demokratik keçirə bilər. ABŞ və Avropa Şurası seçkiləri ciddi şəkildə izləyəcəklərini və hər hansı bir qanun pozuntusunun Ermənistan hökuməti üçün ciddi problem yaradacağını bildirərək, xəbərdarlıq etmişdir. Rusiya yenə də hakim partiyanı “tərəf-müqabil” olaraq görür və dəstəkləyir. Bu seçkilərdə də “müharibə partiyasının” qalib gəlməsi Azərbaycan üçün xüsusən Dağlıq Qarabağ məsələsində, ümumən xarici siyasətdə ciddi problemlərə gətirib çıxara bilər. Daxildə sabitliyi qoruyan Ermənistan, xarici siyasətdə Azərbaycan ilə daha sərt dildə danışa bilər.
Seçki gününə qədər Ermənistanda daxili ictimai-siyasi vəziyyətin dəyişməsi istisna edilmir.

13. 12 may 2007: Hamı Seçkilərə!
Ermənistan prezidentinin imzaladığı sərəncamla parlament seçkiləri 2007-ci il 12 mayda keçiriləcəkdir. Partiyalar və müstəqil şəxslər namizədlərini 23 fevral-3 mart tarixləri arasında Mərkəzi Seçki Komissiyasına bildirmiıtir. Mərkəzi Seçki Komissiyasının Sədri Qareqin Azaryan mətbuata verdiyi açıqlamada namizədlərin seçki qabağı təbliğatının 8 aprel-10 may tarixləri arasında olacağını bildirmişdir. 131 yerlik parlamentə 41 deputat proporsional sistemlə, 90 deputat isə majoritar sistemlə seçiləcəkdir.

Parlament seçkilərinin keçirilməsi üçün Ermənistan hökumətinə Avropa Birliyi tərəfindən 100 milyon dollar veriləcəkdir. Bu məbləğ Mərkəzi Seçki Komissiyasının texniki imkanlarının genişlənməsi və demokratik seçki keçirilməsi üçün verilmişdir.

Ermənistan hökumət nümayəndələri və MSK rəsmiləri seçkilərin demokratik bir şəraitdə keçiriləcəyini iddia etsələr də, müstəqillikdən sonra keçirilən seçkilər nəzərə alınarsa, bunun mümkün olmayacağını söyləmək olar. Çünkü həqiqi demokratik seçkilərin keçirilməsi halında hazırkı iqtidarın mövqeyini itirəcəyi şübhəsizdir.

14. Nəticə

Ermənistanda 2007-ci il 12 mayda keçiriləcək parlament seçkilərində iqtidar və müxalifət arasında gərgin mübarizə yaşanacaqdır. Daha əvvəlki seçkilərdə də olduğu kimi, iqtidar və müxalifət ölkədəki seçici kütləsinin dəstəyinə deyil, daha çox xarici dəstəyə ehtiyac duyacaqdır. Seçkilər eyni zamanda müxalifət və iqtidarın gücünü və yaxud gücsüzlüyünü göstərəcəkdir. Bu eyni zamanda Ermənistanın demokratikləşməsi yolunda ciddi bir imtahandır.

Müxalifət cəbhəsi 16 illik anlaşmazlığı bir kənara ataraq, illərdir tənqid etdikləri “despot” rejimə qarşı birləşmənin labüd olduğunu bildirsələr də, hələ də bir çox məsələlərdə ortaq məxrəcə gələ bilməmişdir. Bu seçkilərdə müxalif qüvvələr ciddi qələbə əldə etməsələr, çox güman ki, seçicilərinin böyük bir qismini itirəcəklər. Əgər müxalifət seçki nəticələrinin saxtalaşdırıldığını iddia edərək mitinq və nümayişlərə başlasa, daxili sabitlik ciddi şəkildə pozula bilər. Ancaq ehtimal edilir ki, iqtidar böyük ölçüdə saxtakarlıq etməyəcək. Buna müxalifət etiraz etməyə çalışsa, iqtidar polis və ordu gücündən istifadə edə bilər.

Bu mübarizə eyni zamanda Rusiya və Qərb arasında da yaşanacaqdır. Qərb, demokratikləşmə və insan haqlarını bəhanə edərək, regiona yerləşməyə çalışır. Ancaq Qərbin Ermənistanda Rusiyanı sıxışdırması qısa və orta müddətdə hələlik mümkün deyil. Buna baxmayaraq Qərb ona yaxın olan siyasi qruplaşmanı dəstəkləməkdən çəkinməyəcəkdir.
Seçkilər sadəcə Ermənistan dövləti və vətəndaşları üçün əhəmiyyətli deyildir. Eyni zamanda seçkilərin nəticələri Azərbaycan və Türkiyəyə də təsir edəcəkdir. Belə ki, müharibə partiyasının hakimiyyətdə qalması, qondarma erməni soyqırımı və Dağlıq Qarabağ məsələlərində Türkiyə və Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə xarici siyasət imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Azərbaycan Türkiyə ilə birgə bu seçki prosesini analiz etməli, onlara yaxın olan siyasi partiyaların iqtidar mexanizmində olmasa belə parlamentdə yer almaları üçün maddi və mənəvi olaraq dəstəkləməli və hər cür köməklik göstərməlidir.

Azərbaycan və Türkiyə Ermənistanın islah edilməsi üçün xarici dövlətlərin vasitəçiliyinə qətiyyən arxayın olmamalı, hər mənada təşəbbüskarlıq göstərməli və Ermənistanda ölkə daxili siyasi dinamizmi dəyişdirə biləcək mexanizmlərə sahib olmağa çalışmalıdır.

15. Ermənistan ölkə profili

Rəsmi adı: Հայաստանի Հանրապեթուտյուն
Hayastani Hanrapetutyun-Ermənistan Respublikası
Qısaca: Hayastan
Müstəqillik tarixi:
21 sentyabr 1991-ci ildə keçirilən referandum nəticəsinə görə, 99% lehinə olmaqla Ermənistan SSR Ali Soveti tərəfindən “Müstəqillik Bəyannaməsi” qəbul edilərəkş müstəqilliyi elan edilmişdir. Bu tarix Milli Müstəqillik Günü olaraq bayram edilməkdədir.
Bayrağı:
Ermənistan Respublikası Dövlət Bayrağı Haqqında qanuna görə 24 avqust 1990-cı ildə qəbul edilmişdir. Bayraq üfüqi olaraq üç-qırmızı, mavi və narıncı rəngdədir.
Gerb:
Ermənistan Respublikası Dövlət Gerbi Haqqında qanuna görə, 19 Aprel 1920-ci ildə 1918-1920-ci illərdə mövcud olan Birinci Ermənistan Respublikasının gerbi olaraq qəbul edilmişdir. Gerb Rusiya İncəsənət Akademiyasının üzvü Alaksandr Tamanyan və rəssam Hakop Kodjayan tərəfindən hazırlanmışdır.
Himn:
1918-20 Ermənistan Respublikasının himni Mer Hayrenik – Bizim Vətən, 1 iyul 1991-ci ildə qəbul edilmişdir. Sözləri Mikayıl Nalbandyana aiddir.
Մեր հայրենիք, ազատ անկախ Mer hayrenik, azat ankax
Որ ապրել է դարեդար Vor aprel e daredar
Յուր որդիքը արդ կանչում են Yur vordikı ard kançum en
Ազատ անկախ Հայաստան: Azat ankax Hayastan.

Ահա’ եղբայր, քեզ մի դրոշ, Aha yeğbayr, kez im droş,
Որ իմ ձեռքով գործեցի. Vor im cerkov qortseçi,
Գիշերները ես քուն չեղա Qişernerı yes kun çeğa,
Արտասուքով լվացի: Artasukov lvaçi.

Նայիր նրան` երեք գույնով Nayir nran yerek quynov
Նվիրական մեր նշան, Nvirakan mer nşan,
Թող փողփողի թշնամու դեմ, Toğ poğpoği tşnamu dem,
Թող միշտ պանծա Հայաստան: Toğ mişt pantsa Hayastan.

Ամենայն տեղ մահը մի է, Amenayn teğ mahı mi e,
Մարդ մի անգամ պիտ մեռնի, Mard mi anqam pit merni,
Բայց, երանի` որ յուր ազգի Bayç yerani vor yur azqi
Ազատության կզոհվի: Azadutyan kzohvi.

Dövlət quruluşu:
Ermənistan Respublikası müstəqil, demokratik, sosial, hüquqİ dövlətdir. Dövlətin səlahiyyətləri Konstitusiya və qanunlara görə qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti arasında paylaşılmışdır.

Konstitusiya: 5 iyul 1995-ci ildə keçirilən referEndumda qəbul edilmişdir.

İdarə sistemi:
Prezident. Ermənistan Respublikasında Prezident üsul idarəsi qəbul edilmişdir. Prezident Konstitusiyaya əməl edilməsini, qanunvericilik və icra hakimiyyətinin normal həyata keçirilməsini təmin edir. Prezident, dövlətin müstəqilliyinin, ərazi bütövlüyünü və təhlükəsizliyinin təminatçısıdır. Prezident Ermənistan vətəndaşlarından beş illik müddət üçün seçılır. İkinci dəfə seçilmə haqqı vardır.

İcra hakimiyyəti:
İcra hakimiyyətini hökumət həyata keçirir. Ermənistan Respublikasının hökuməti Baş Nazir və Nazirlərdən ibarətdir. Prezident baş naziri təyin edir və vəzifəsindən kənarlaşdırır. Baş Nazirin təklifi ilə nazirləri təyin edir və vəzifələrindən uzaqlaşdırır.

Qanunvericilik hakimiyyəti:
Azqayin Joğov (Milli Məclisi). Ali qanunvericilik səlahiyyəti Milli Məclisinə aiddir. Milli Məclis 131 deputatdan ibarətdir. 41 deputat proporsional, 90 deputat isə majoritar sistemlə seçilir.

Məhkəmə hakimiyyəti:
Ermənistan Respublikasında məhkəmə hakimiyyəti konstitusiya və qanunlara görə həyata keçirilir. Məhkəmə səlahiyyəti məhkəmələrə və Ali Məhkəməyə aiddir. Bundan başqa Ermənistanda qanunlarla nəzərdə tutulan iqtisadi, hərbi və başqa məhkəmələr də vardır. Məhkəmə orqanlarının təminatçısı prezidentdir. Prezident Ədalət Məhkəməsi Şurasına Sədrlik edir.

Konstitusiya məhkəməsi:
Məkhəmə Sədri:
1. Qaqik Qaruşoviç Arutyunyan
E-mail: armlaw@concourt.am

Üzvlər:
2. Qrant Arayeviç Nazaryan
E-mail: hrant@concourt.am

3. Feliks Papinoviç Toxyan
E-mail: felix@concourt.am

4. Volodya Ambarsumoviç Ovanesyan
E-mail: volodja@concourt.am

5. Zinavor Qriqoryeviç Qukasyan
E-mail: zinavor@concourt.am

6. Rafael Aşotoviç Papayan
E-mail: rafael@concourt.am

7. Baleri Vaqarşakoviç Poqosyan
E-mail: valery@concourt.am

8. Kim Qabrieloviç Balayan
E-mail: kim@concourt.am

9. Qenrik Muradxanoviç Danielyan
E-mail: henrik@concourt.am

Paytaxtı: Yerevan
Böyük şəhərləri:
İrəvan-1.200.000/1994, Gümrü-159.000/1994, Vanadzor-120.000/1994.

İnzibati idarə etmə bölgüsü:
11 bölgə (marz) Araqatson, Ararat, Armavir, Qeqarkunik, Kotayk, Lori, Şirak, Syunik, Tavuş, Vayots Dzor. (İrəvan daxil olmaqla)
Pul vahidi: Dram, 1993-cü ildə tədavülə daxil olmuşdur.

Yerləşdiyi bölgə: Asiya/Qafqaz.

Sahəsi: 29.743 kvadratkilometr (11.484 mil)

Coğrafi koordinatları:
Güneyden-38 dərəcə 50 dəqiqə quzey genişliyi, quzeyden 41 dərəcə 20 dəqiqə quzey genişliyi, qərbdən-43 dərəcə 30 dəqiqə şərq genişliyi.

Qonşu ölkələr:
Quzeydə – Gürcüstan-164 km, şərqdə və güney-qərbdə – Azərbaycan-777 km, güneydə İran-35, qərbdə Türkiyə-268 km.
Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi: 1.800 metr.
Ən yüksək zirvəsi: Araqaç- 4.090 metr.

Təbii sərvətlər:
Kömür, dəmir, boksit, molibden, qızıl, gümüş, qurğuşun, sink, mərmər, bazalt, duz. Bir çox dəyərli və yarım dəyərli daşlar vardır.
Yaş Qrupu: 0-14 yaş: 24% (kişi 415.297; qadın 400.590).
15-64 yaş: 66% (kişi 1.084.588; qadın 1.131.387).
65 yaş və yuxarı: 10% (kişi 129.890; qadın 182.584).
(2000-ci il məlumatları).

Uşaq ölümü: 41.12 ölüm/1.000 doğum (1999).
Orta yaş həddi: 66.56 yıl (1999).
Kişilər üçün orta yaş həddi: 69.
Qadınlar üçün orta yaş həddi: 75.
Orta doğum faizi: 1.68 uşaq doğumu/.
Əhalinin artım faizi: 0.28% (2000).
Etnik tərkibi:
96% Erməni, milli azlıqlar: Ruslar, Yezidilər, Kürdlər, Assurilər, Yunanlar, Ukraynalılar, Yəhudilər və.b.

Dövlət dili: Ermənicə

Dini: Xristiyanlıq

Kilsə: Erməni Apostol Kilsəsi

Dini mərkəzi: Eçmiadzin. Erməni Apostol Kilsəsi və Katolikos (Patriarx) Rezidensiyası

Elektrik istehsalı: 9.5 milyard kilovat/saat (1991)

K/təsərrüfatına əlverişlı ərazi: 1,3 milyon ha (1990)

Əkilən ərazi: 305.000 ha

Dəmir yolu: 640 km

Avtomobil yolu: 7.7 min km

Sularla örtülü sahə: 1.400 km

Beynəlxalq telefon kodu: +374

Mətbuat:
Hayots Aşxar (Özəl)
Aravot (Özəl)
Hayastani Hanrapetutyun (Ermənistan Parlamentinin mətbu orqanı)
Haykakan Jamanak (Özəl)
Azq (Liberal Demokratik Partiyasının mətbu orqanı)
Golos Armenii (Özəl)
İravunk (Konstitusiya və Birlik Partiyasi mətbu orqanı)
Ermənistan Respublikası (Prezident Aparatının mətbu orqanı)
Yerkir (Daşnaksutyun Partiyasının mətbu orqanı)

Televiziya kanalları:
Ermənistan Xalq TV, (milli dövlət kanalı)
Armenia TV, (milli, özəl)
Prometheus TV

Radio kanalları:
Ermənistan Xalq Radiosu, (milli dövlət radiosu)
Hay FM, (milli, özəl)
Hit FM, (milli, özəl)
Radio Alfa, (regional, özəl)
Radio Van, (regional, özəl)

İnformasiya Agentlikləri:
Arka İA, (özəl)
Armenpress İA, (dövlət)
Noyan Tapan İA, (özəl)
Mediamax İA, (özəl)
Arminfo İA, (özəl)
16. Ermənistan parlamentindəki fraksiyalar:
1. Hayastani Hanrapetakan Kusaktsutyun (Ermənistan Respublika Partiyayası)
Partiya qrupu 39 deputatı birləşdirməkdədir
Quruluş tarixi: 13 iyun 2003
Qrup rəhbəri: Saakyan Qalust Qriqoryeviç
Seçki dairəsi: No 058
Partiya mənsubiyyəti: Ermənistan Respublika Partiyasi
Köməkçisi: Melikyan Qaqik Vaqinakoviç
Seçki dairəsi: No 062
Partiya mənsubiyyəti: Ermənistan Respublika Partiyasi

2. Orianç Yerkir (Qanunlar Ölkəsi)
Partiya qrupu 9 deputatı birləşdirməkdədir
Quruluş tarixi: 13 Iyun 2003
Qrup rəhbəri: Balasanyan Samvel Misakoviç
Seçki dairəsi: No 049
Partiya mənsubiyyəti: Orianç Yerkir
Köməkçisi: Bişaryan Eqine Vaçaevna
Seçki dairəsi: No 090
Partiya mənsubiyyəti: Orianç Yerkir

3. Erməni İnqilab Federasiyası (Daşnaksutyun)
Partiya qrupu 11 deputatı birləşdirməkdədir.
Quruluş tarixi: 13 Iyun 2003
Qrup rəhbəri: Karapetyan Hrayır Karlenoviç
Seçki dairəsi: No 111
Partiya mənsubiyyəti: Daşnaksutyun

4. Azqayin Miabanutyun (Milli Birlik)
Partiya qrupu 7 deputatı birləşdirməkdədir
Quruluş tarixi: 13 Iyun 2003
Qrup rəhbəri: Qeqamyan Artaşes Mamikonoviç
Seçki dairəsi: No 117
Partiya mənsubiyyəti: Milli Birlik Partiyasi
Köməkçisi: Karapetyan Aleksan Hambarsumoviç
Seçki dairəsi: No 118
Partiya mənsubiyyəti: Milli Birlik Partiyasi

5. Miavorvats Aşxatankain Kusaktsutyn (Birləşmiş Əməkçi Partiya)
Partiya qrupu 6 deputatı birləşdirməkdədir.
Quruluş tarixi: 13 Iyun 2003
Qrup rəhbəri: Arsenyan Gurqen Babkenoviç
Seçki dairəsi: No 126
Partiya mənsubiyyəti: Birləşmiş Əməkçi Partiya
Köməkçisi: Avetisyan Ripsime Norikovna
Seçki dairəsi: No 130
Partiya mənsubiyyəti: Birləşmiş Əməkçi Partiya

6. Joğovordakan Padqamavor (Xalq deputatları)
Partiya qrupu 15 deputatı birləşdirməkdədir.
Quruluş tarixi: 13 iyun 2003
Qrup rəhbəri: Karapetyan Karen Sarkisoviç
Seçki dairəsi: No 039
Partiya mənsubiyyəti: Ermənistan Respublika Partiyası
Köməkçisi: Baqdasaryan Vaqram Vaqinakoviç
Seçki dairəsi: No 037
Partiya mənsubiyyəti: Bitərəf

7. Qortsarar (Sahibkarlar)
Partiya qrupu 10 deputatı birləşdirməkdədir.
Quruluş tarixi: 25 may 2006
Qrup rəhbəri: Markaryan Qriqor Serejaeviç
Seçki dairəsi: No 013
Partiya mənsubiyyəti: Bitərəf
Köməkçisi: Mxitaryan Mexak Nersikoviç
Seçki dairəsi: No 029
Partiya mənsubiyyəti: Bitərəf

8. Ardarutyun (Ədalət)
Partiya qrupu 12 deputatı birləşdirməkdədir
Quruluş tarixi: 13 iyun 2003
Qrup rəhbəri: Dəmirçiyan Stepan Karenoviç
Seçki dairəsi: No 092
Partiya mənsubiyyəti: Ermənistan Xalq Partiyası
Köməkçisi: Arutyunyan Qriqor Arutyunoviç
Seçki dairəsi: No 095
Partiya mənsubiyyəti: Ermənistan Xalq Partiyası

9. Parlament fraksiyalarına üzv olmayan deputatlar
Adı, soyadı Seçki dairəsi Partiya mənsubiyyəti
Abramyan Serj Arşaviroviç 054 Bitərəf
Azizyan Napoleon Surenoviç 121 Milli Birlik
Aleksanyan Samvel Limindroviç 014 Bitərəf
Ayvazyan Smbat Jirayroviç 010 Respublika Partiyası
Badalyan Volodya Aramaisoviç 035 Bitərəf
Qasparyan Manuk Ohanesoviç 004 Bitərəf
Qriqoryan Aramis Temuroviç 025 Bitərəf
Dallakyan Viktor Yervandoviç 036 Bitərəf
Pambukyan Arutyun Karoeviç 008 Respublika Partiyası
Sahakyan Samvel Serjaeviç 021 Bitərəf
Sukiasyan Xaçatur Albertoviç 015 Bitərəf
Xudabaşyan Emma Aramaisovna 100 Bitərəf
Çarukyan Qaqik Kolyaeviç 042 Bitərəf
Akopyan Bahe Maksimoviç 052 Respublika Partiyası
Ayrapetyan Ruben Rafikoviç 001 Respublika Partiyası
Hovanesyan Amayak Konstantinoviç 119 Bitərəf
Manaseryan Tatul Norayreviç 103 Bitərəf
Manukyan Xaçik Vaqinakoviç 019 Bitərəf
Manukyan Melik Saribekoviç 045 Bitərəf
Mikaelyan Sasun Mexakoviç 041 Respublika Partiyası
Movsisyan Arakel Abramoviç 027 Respublika Partiyası

17. Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsi
Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti, erməni xalqının bölünməz iradəsini ifadə edərək, erməni xalqının taleyindən cavabdeh olduğunun fərqində olaraq, tarixi ədaləti bərpa etmək arzusunda olaraq, insan haqları ümumi prinsiplərinə arxalanaraq və beynəlxalq hüquqda ümumi qəbul edilmiş normalara, millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə haqqını tətbiq etməklə Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası Ali Soveti və Dağlıq Qarabağ Milli Komitəsinin 1989-cu il 1 dekabr tarixli “Ermənistan SSRİ və Dağlıq Qarabağın birləşdirilməsi” qərarını əsas alaraq, 1918-ci il 28 Mayda qurulmuş müstəqil Ermənistan Respublikasının demokratiya adət ənənələrini daha da inkişaf etdirmək, demokratik və hüquqi bir cəmiyyət qurmağı hədəfləyərək, müstəqil dövlət qurulması prosesinin başladığını

ELAN EDİR

1. Ermənistan SSRİ-nin adı Ermənistan Respublikası-qısaca-Ermənistan olaraq dəyişdirilmişdir.
Ermənistan Respublikasının öz bayrağı, gerbi və marşı vardır.
2. Ermənistan Respublikası-dövlət hakimiyyətinin üstünlüyü ilə təmin edilən müstəqil, bərabər hüquqlu suveren dövlətdir.
Ermənistan Respublikası sərhədləri daxilində yalnızca Ermənistan Respublikası Konstitusiyası və Ermənistan Respublikası qanunları qüvvədədir.
3. Erməni dövlətçiliyinin təməlini, hakimiyyəti, Konstitusiya və Ermənistan Respublikası qanunları tərəfindən nəzərdə tutulan birbaşa və yaxud nümayəndələr orqanı vasitəsi ilə nəzarət edən Ermənistan Respublikası xalqı təşkil etməkdədir. Ermənistan Respublikası xalqı adına danışma səlahiyyəti yalnızca Ermənistan Respublikası Ali Sovetinə aiddir.
4. Ermənistan Respublikası sərhədləri daxilində yaşayan bütün vətəndaşlara Ermənistan Respublikası vətəndaşlığı haqqı verilməkdədir. Ermənistan Respublikası sərhədləri xaricində yaşayan ermənilər, Ermənistan Respublikası vətəndaşlığı haqqına sahibdir. Ermənistan Respublikası vətəndaşları dövlətin qoruması və himayəsi altındadırlar. Ermənistan Respublikası, milli, irq və dini görüşlərə görə ayrı-seçkilik etmədən vətəndaşlarının sərbəst və bərabər yaşamasını təmin etməkdədir.
5. Ermənistan Respublikası, öz təhlükəsizliyini və sərhədlərin toxunulmazlığını qorumaq üçün Ali Sovetin əmrində olan silahlı birliklərini, jandarma gücünü, dövlət və ictimai təhlükəsizlik orqanlarını qurur. Ermənistan Respublikası SSRİ ordusundan öz payını alma haqqına sahibdir. Ermənistan Respublikası vətəndaşlarının hərbi xidmət vəzifəsi şərtlərini özü təyin etməkdədir. Ermənistan Respublikası sərhədləri daxilində başqa dövlətlərin həbi birləşmələri və hərbi hissələri yalnızca Ali Sovetin icazəsi ilə yerləşdirilə bilər. Ermənistan Respublikası silahlı qüvvələri yalnızca Ali Sovetin qərarı ilə istifadə edilə bilər.
6. Ermənistan Respublikası, beynəlxalq hüququn bir subyekti olaraq müstəqil xarici siyasət həyata keçirə bilər, digər dövlətlərlə və SSRİ-nin digər dövlətləri ilə birbaşa münasibət qurar, beynəlxalq təşkilatlarn fəaliyyətində iştirak edə bilər.
7. Ermənistan Respublikası milli sərvəti-toprağı, toprağın altı, hava sahəsi, suları və digər təbii sərvətləri, iqtisadi, intellektual və mədəni potansiyalı-xalqın mülkiyyətidir. Bu sərvətlər üzərində idarə, istifadə və mülkiyyət haqqı Ermənistan Respublikası qanunları tərəfindən təyin edilməkdədir. Ermənistan Respublikası, SSRİ-nin milli sərvəti, eyni zamanda qızıl ehtiyatı, almaz və valyuta fondundan öz payını alma haqqına sahibdir.
8. Ermənistan Respublikası, müxtəlif mülkiyyət hüquqları təməlində öz iqtisadi fəaliyyət prinsipləri və qaydaları qoymaqdadır; özünün xüsusi pul vahidi milli bankı, maliyyə-kredit sistemini, vergi və gömrük xidmətlərini təşkil etməkdədir.
9. Ermənistan Respublikası öz sərhədləri daxilində; söz, mətbuat və vicdan azadlığını; qanunverici, idarəedici və məhkəmə organlarını səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılmasını; çox partiyalılığı, partiyaların bərabərliyini, müdafiə gücləri və silahlı birliklərin siyasətə qarışmamasını təmin edir.

10. Ermənistan Respublikası, erməni dilinin dövlətin bütün fəaliyyət sahəsində dövlət dili olaraq istifadə edilməsini təmin edir, özünün təhsil, elm və mədəni sistemini qurur.
11. Ermənistan Respublikası 1915-ci ildə Osmanlı Türkiyəsi və Qərbi Ermənistanda həyata keçirilən erməni soyqırımının beynəlxalq aləmdə tanınmasına çalışmaqdadır.
12. Bu bəyannamə, Ermənistan Respublikası Konstitusiyasının hazırlanmasına, qüvvədə olan Konstitusiyaya dəyişikliklər və əlavələr edilməsinə, dövlət orqanlarının fəaliyyətinə, dövlətin yeni qanun verici fəaliyyətinə əsas təşkil edəcəkdir.

Ermənistan Respublikası Ali Sovetin Sədri Levon Ter-Petrosyan.
Ermənistan Respublikası Ali Sovetin Katibi A. Sahakyan.
23 Avqust 1990.
İrəvan.
18. Ermənistanda fəaliyyət göstərən siyasi partiyalar

ERMƏNİ İNQİLAB FEDERASİYASI 

(HAY YEĞAPOXAKAN DAŞNAKÇITUN-DAŞNAKSUTYUN)
Qurulduğu tarix: Tiflis 1890-cı il. 1990-cı il 25 avqustdan etibarən Ermənistanda yenidən fəaliyyətə başlamışdır.
Partiyanın lideri: 1996-cı ildə seçilən Armen Rüstəmyan və Vahan Ovanesyan.

Partiyanın platforması:
– partiya hüquq və dövlət mexanizmində ciddi islahatların həyata keçirilməsinə ehtiyac olduğunu düşünür. Bu mənada görüşlərini aşağıdakı şəkildə ifadə edir:
– siyasi həyatda hakimiyyətinin (icra, qanunverici və məhkəmə) bölünməsinə nəzarət edilməsi və tarazlıq mexanizmlərinin qurulmasına çalışmaq. Bunun üçün Ermənistan Milli Məclisinin səlahiyyətlərini artıran və prezidentin səlahiyyətlərini azaldan yeni bir konstitusiya lahiyəsi hazırlamaq;
– Ermənistandan xaricdə yaşayan bütün ermənilərə Ermənistan Respublikası vətəndaşlığını vermək;
– inzibati idarə sistemini mərkəzləşdirmək;
– dövlət vəzifələrində işləyən şəxslərin baş nazir tərəfindən yox, seçkilərlə vəzifəyə gətirilmələrinə çalışmaq.

Dağlıq Qarabağ siyasəti:
Beynəlxalq hüququn prinsip və normalarına uyğun olaraq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həllinə çalışmaq. Partiya, tarixi və hüquqi dəyərləri nəzərə alaraq “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə hüququ”nun problemin həllində əsas götürülməsi fikrini müdafiə edir. ATƏT-in Minsk Qrupunun təklif etdiyi sülh layihələrini qəbul etmir. Qarabağın Ermənistan ilə quru sərhədinin olmasını vacib sayır. Partiya, Dağlıq Qarabağdan başqa işğal edilən digər rayonların, Qarabağ və Ermənistan üçün adi bir təhlükəsizlik bölgəsi deyil, eyni zamanda bir güc tarazlığı faktı olduğunu iddia edir. Erməni İnqilab Federasiyası Bürosunun nümayəndəsi Qrant Marqaryan, partiyanın qurulmasının 111-ci ildönümü münasibəti ilə Amerikada keçirilən iclasda Qarabağ ermənilərinin “millətlərin öz müqəddəratını təyinetmə hüququ”nda və ana vətənə-Ermənistana birləşdirilməsi, Qarabağı Ermənistana birləşdirən bölgənin əldən verilməsi, Qarabağın siyasi, iqtisadi və hərbi təhlükəsizliyi, ermənilərin nəzarətində olan Ağdərə və Goranboy rayonları haqqında qətiyyən güzəştə getməyəcəkləri bildirmşdir.

İqtisadi siyasəti:
Bugünkü iqtisadi şərtlər çərçivəsində Ermənistanın yeni sosial və iqtisadi inkişafa ehtiyacı vardır və bu siyasət erməni milli mənfəətləri və xarakterik xüsusiyyətlərinə uyğun iqtisadi planlar və sosial mövzular nəzərə alınaraq hazırlanmalıdır. Bu siyasət ölkədəki bütün siyasi və sosial qrupların mənfəətlərini qorumalıdır. Buna görə də, Daşnaksutyun Partiyası liberalizmi qəbul etməməkdə və dövlət gəlirlərinin bölüşdürülməsini tarazlaşdıran və real mexanizmlərlə qoruyan modelə üstünlük verir. Yuxarıda ifadə edilən yeni iqtisadi siyasətlərlə dövlət idarələrinin fəaliyyəti və səlahiyyətləri hüquqi çərçivədə tənzimlənməli, dövlət əmlakının mənimsənilməsinin qarşısı alınmalı, rüşvət ən aşağı səviyyəyə endirilməli və dövlət məmurlarının səlahiyyətlərini aşmalarının qarşısının alınması üçün təsirli tədbirlər görülməlidir. Əhalinin varlı və yoxsul təbəqələri arasındakı fərq azaldılmalıdır. Daşnaksütyun Partiyası hələ əvvəlki özəlləşdirmə siyasətində yaranan problemləri də həll etməyə imkan verən, Ermənistanın sənaye və kənd təsərrüfatı sahələrinin inkişaf etdirilməsi üçün daha ciddi mexanizmlər təklif edir. Dövlətin əsas məqsədi, ictimaiyyətin sosial baxımından zəif olan qisminin həyat səviyyəsini yüksəltməkdir.

Xarici siyasəti:
Ermənistan xarici siyasəti ölkə vətəndaşlarının və dünya ermənilərinin iqtisadi və siyasi mənfəətlərini qoruyacaq və təminat altına alacaq şəkildə qurulmalıdır. Hay Dat (erməni məhkəməsi) və Qarabağ problemi Ermənistan xarici siyasətində prioritet mövzular olmalıdır. Daşnaksütyun Partiyası regional siyasətin təyin edilməsində aktiv iştirak etmənin əhəmiyyətli olduğunu bildirməklə və Ermənistanın qonşu ölkələrlə xüsusilə Rusiya və Gürcüstan ilə mənfəətlərini qoruyan münasibətlər qurmasının vacib olduğunu ifadə edir.
Daşnaksütyun Partiyası İran ilə iqtisadi, siyasi və hərbi münasibətlərin qurulmasına ehtiyac olduğunu bildirir. Amerika və Avropa Birliyi ilə münasibətlər Ermənistan üçün strateji əhəmiyyətə sahibdir. Qarabağ problemi, Ermənistanın mənfəətlərinin qorunması çərçivəsində həll edildikdən sonra Azərbaycan ilə də yaxın qonşuluq münasibətləri qurmaq olar. Avropa və dünya təhlükəsizliyinin və iqtisadi birlik sistemlərinin inkişafı üçün Ermənistan fəal rol oynamalıdır.

Siyasi vəzifələri:
-Erməni İnqilab Federasiyası aşağıdakı siyasi vəzifələri yerinə yetirməyə çalışır:
-Hay Dat doktrinasının ilk mərhələsi olan Dağlıq Qarabağ problemi, Ermənistanın lehinə həll edilməlidir;
-Hay Dat doktrinası Ermənistan dövlət strategiyasının qurulmasında əsas yerə sahib olmalıdır;
-hər bir erməni Ermənistan vətandaşlığını ala bilməlidir;
-Ermənistanın qəbul etdiyi qanunlar bu prinsiplərə sahib olmalıdır:
-bütün vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliği;
-düşüncə, söz və mətbuat azadlığı;
-sərbəst toplaşma və mitinq keçirmə azadlığı;
-şəxsiyyətin, mülkiyyətin və xəbərləşmənin toxunulmazlığının məhdudlaşdırılmaması və maneçilik törədilməməsi;
-milli azlıqların hüquqlarının qorunması.

Üzvlərinin sayı: Ermənistanda 5.000. cəmi 20 000 nəfər
Ölkə daxilində partiya təşkilatları: İrəvan və digər bölgələrdə partiyanın 65 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərir. Erməni İnqilab Federasiyasi xaricdə daha yaxşı təşkilatlanmışdır.
1995-ci ildə keçirilən parlament seçkilərində partiyanın siyasi fəaliyyəti seçkilərdən altı ay əvvəl müvəqqəti olaraq dayandırılmışdı.
1996-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmiş, Robert Köçəryanı dəstəkləmişdir.
1995-1999-cu illərdə Milli Məclisdəki nümayəndələrinin sayı 1 nəfər olmuşdur.
2003-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya yenidən Robert Köçəryanın namizədliyini dəstəkləmişdir.
Partiyanın mətbu orqanı: 1991-ci ildə təsis edilən və tirajı gündəlik 3000 nüsxə olan “Yerkir” (Vətən) qəzeti. www.yerkir.am.
Partiyanın mərkəzi qərargahı: 375010 İrəvan, Hanrapetutyun küç. №: 30.
Telefon/Fax: (3742) 52 15 02. 52 15 01/52 04 21. 52 79 10.
URL/E-mail: www.arf.am / arfarm@arminco.com

***

ERMƏNİSTAN RESPUBLİKA PARTİYASI (ERP)
(HAYASTANİ HANRAPETAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 2 aprel 1990-cı il, İrəvan.
Partiyanın qurucusu: Aşot Navasardyan.
Sədri: 1999-cu ilin yanvarında Andranik Marqaryan seçilmişdir.
ERP özünü 1967-1987-ci illər ərzində gizli fəaliyyət göstərən Milli Birlik Partiyasının xələfi hesab edir. ERP, Aşot Navasardyan tərəfindən hərbi/siyasi təşkilat kimi yaradılan “Müstəqillık Ordusu”nun davamçısı xarakterindədir. Ermənistan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 14 may 1991-ci ildə qeydə alınan ilk siyasi partiya olmuştur. İkinci sədr 1999-cu il 27 oktyabrda Ermənistan Milli Məclisinə edilən terrorist hücumda öldürülən Baş Nazir Vazgen Sərkisyan olmuşdur. ERP, 1998-ci il 2 fevralda “Respublika Bloku”ndan ayrılmışdır. 1998-ci ilin iyununda Yerkrapah yarı hərbi Birliyi və Milli Məclisdəki Yerkrapah fraksiyası ilə birləşərək ERP tərkibində mübarizə aparmağı qərara almışdır. Bu hərəkatın lideri Vazgen Sərkisyan olmuşdur. 1999-cu ildə Ermənistan Xalq Partiyasi ilə birlikdə seçkiqabağı “Birlik” ittifaqını yaratmışdır. Partiya, 1999-cu ildə keçirilən parlament seçkilərində böyük uğur əldə etmişdir. ERP, 1990-cı ildə Milli Məclisdə bir, 1995-ci ildə beş, 1999-cu ildə isə Ermənistan Xalq Partiyasi ilə birlikdə Miasnutyun (Birlik) Seçki bloku adı ilə seçkilərdə iştirak etmişdir. Seçkilərin nəticələrinə görə Miasnutyun seçki bloku səslərin 4l.6 %-ni almışdır.

Respublika Partiyası 2003-cü il 25 mayda keçirilən parlament seçkilərində heç bir siyasi partiya ilə əməkdaşlıq etməməsinə baxmayaraq, 40 millət vəkili ilə Milli Məclisdə təmsil olunmuşdur. Əvvəlki seçkilərlə müqayisədə Respublika Partiyası bu seçkidən güclənərək çıxmışdır. Hanrapetakan Milli Məclis fraksiyasında özünəməxsus güclü yeri vardır.

İdeologiyası:
-Garegin Njde və tərəfdarları Çeqakronutyun və Taronakanutyunun ideologiyaları əsas tutulur. Bu ideologiyanın əsası vətən sevgisi, nəsillərarası mənəvi əlaqə, ədalətli mübarizədə “millətlərin öz müqəddəratını təyinetmə hüququ”ndan istifadə edilməsində qərarlılıq, milli, mədəni və əxlaqi dəyərlərin qorunması və gücləndirilməsidir. Şovinizmi qəbul etməyən Çegakronutyun və Taronakanutyun, milli ruhun qorunması və inkişaf etdirilməsi üçün vətənpərvərlik hisslərini ön plana çıxarmağa çalışmışdır.
-ERP-nin ali orqanı iki ildən bir keçirilən partiya qurultayıdır.

Məqsəd və vəzifələri:
-müstəqil Ermənistan dövlətinin qurulması və gücləndirilməsi;
-hüquqi dövlət xarakterinə görə demokratik və sosial dövlətin qurulması;
-konstitusiya çərçivəsində inzibati idarə mexanizmlərinin qurulmasına yardım etmək;
-Ermənistandakı siyasi atmosferin gücləndirilməsi və stabillik əldə etmək;
-sivil cəmiyyətin qurulmasının dəstəklənməsi.

Platforması:
-ERP-nin dünya görüşü və fəaliyyət planı, millət və vətən əsasına görə qurulmuşdur. Dağlıq Ermənistan ermənilərin ana yurdudur. Erməni xalqının ən yüksək hədəfi vətənlərində yaşamaq, yaşyış səviyyəsini, yaradıcılıq dühasını və sərbəst iradəsini isbat etməlidir;
-ERP Apostollik Erməni Kilsəsini erməni dili və mədəniyyətinin, milli birlik və bərabərliyinin simvolu olaraq qəbul edir və kilsənin bu xüsusiyyətini qoruyacağına inanır;
-ERP, digər siyasi partiya və sivil toplum təşkilatları ilə milli və dövlət mənfəətlərinin qorunması şərti ilə əməkdaşlıq edər və bu dəyərləri partiya dəyərlərindən üstün tutur.

Xarici siyasəti:
-Xarici siyasətdə dövlətin əsas hədəfi beynəlxalq aləmə inteqrasiya olmaq, inteqrasiya prossesində Ermənistanın rolunun artmasına çalışmaq, qarşılıqlı mənfəətlərin qorunması şərti ilə siyasi, iqtisadi və mədəni münasibətlərin inkişafına nail olmaq.

İqtisadi siyasəti:
-dövlətin iqtisadi siyasəti milli iqtisadiyyatın qorunması şərtiylə dünya təcrübəsinə əsaslanmalıdır. Dövlət, dövlət sektorunun və xüsusilə də özəl sektorun inkişafi üçün lazım olan hər cür hüquqi bazanı yaratmalı, müxtəlif mülkiyyət növlərinin olmasına və normal fəaliyyət göstərmələrinə təminat verməlidir v.s.

Üzvlərinin sayı: 20 000 nəfər
Partiyanın Ermənistanda və xaricdə 67 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərir. 1990-1995-ci illərdə partiya Milli Məclisdə bir nümayəndə-Aşot Navasardyan ilə təmsil olunmuşdur. Müstəqillık Bəyannaməsinin digər bir versiyası bu partiya tərəfindən hazırlanmış və bəzi təklifləri qəbul edilən mətnə daxil edilmişdir. Ermənistan ordusunun qurulması, dövlət himni, gerb və bayraq haqqında ilk qanun layihəsi də Ermənistan Respublika Partiyasi tərəfindən Milli Məclisə təqdim edilmişdir. Ermənistan və Türkiyə arasındakı sərhəd xəttini təyin edən 1921-ci il 16 mart tarixli Moskva müqaviləsi və 1921-ci il 13 oktyabr tarixli Kars müqaviləsi ləğv edilməsi üçün təşəbbüs göstərmişdir. Beynəlxalq aləmdə qondarma erməni soyqırımının və qondarma Dağlıq Qarabağın tanınmasına çalışmaqdadır.
1996-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya Respublika Blokunun namizədi Levon Ter-Petrosyanı dəstəkləmişdir.
Mərkəzi hakimiyyətdəki nümayəndələri:
Nazirlər:
Vazqen Sərkisyan hökumətində (1999)
David Zadoyan-Regional İdarəetmə Naziri, Enerji Naziri.
Smbat Ayvazyan-Dövlət Gəlirləri Naziri.
Razmik Martirosyan-Sosial Təhlükəsizlik Naziri.
Aram Sərkisyan hökumətində (1999-2000).
Ararat Mqrdıçyan-Səhiyyə Naziri.
Karen Çışmarıtyan-Sənaye və Ticaret Naziri.
David Zadoyan-Enerji Naziri.
Smbat Ayvazyan-Dövlət Gəlirləri Naziri.
Razmik Martirosyan-Sosial Təhlükəsizlik Naziri.
Andranik Marqaryan hökumətində
Ararat Mqrdıçyan- Səhiyyə Naziri. (2000 – İyun 2003).
Karen Çışmarıtyan-Ticarət və İqtisadi İnkişaf Naziri.
David Zadoyan-Kənd Təsərrüfatı Naziri. (2002 – İyun 2003).
Karen Qalustyan-Enerji Naziri (2000 – İyun 2001).
Armen Movsisyan-Enerji Naziri (İyun 2001 -)
Andranik Manukyan-Dövlət Naziri (2000 – İyun 2001).
Qaqik Ter-Petrosyan-Dövlət Gəlirləri Naziri (2000).
Andranik Manukyan-Dövlət Gəlirləri Naziri (2000-2001), Nəqliyyat və İnformasiya Naziri (2001 -).
Razmik Martirosyan-Sosial Təhlükəsizlik Naziri (1999-2003).
Ovik Abramyan- Regional İdarəetmə Naziri (2003 -).
Partiya qəzeti: Paros Hayastani (Dəniz Fəneri 1990), Hanrapetakan (Respublikaçı) Jamanak (Zaman) qəzetləri və Azqaynakan Almanaxı (1999-2002).
Partiya mərkəzi: İrəvan.
Telefon/Fax:

***

QANUNLAR ÖLKƏSİ (QÖ)
(ORİANÇ YERKİR)
Qurulduğu tarix: 20 iyul 1998, İrəvan.
Sədri: Artur Bağdasaryan.
Partiya Artur Bağdasaryan və Sergey Yeriçyan tərəfindən qurulmuşdur. 1999-cu il 30 mayda keçirilən Milli Məclis seçkilərində Daxili İşlər və Təlükəsizlik Naziri Serj Sərkisyan tərəfindən dəstəklənmişdir. 2003-cü ildə keçirilən Milli Məclis seçkilərində 5.28 % səs toplamışdır. Seçkilərdən sonra qurulan koalisyon hökumət üzvlərindən biridir.

İdeologiyası:
-Milli potensiaalın təyin edilməsi və dövlətin rəqabət gücünün artırılmasını, hüquqi dövlət qurmanın əsasları olaraq görməkdədir. Dünya mədəniyyətinə xüsusi töhfə vermək, vətəndaşların və insanların haqq və azadlıqlarını qorumaq, normal yaşam və iş haqqını təmin etmək, sosial haqqları qorumaq, regional təhlükəsizlik sistemləri və beynəlxalq münasibətləri inkişaf etdirmək, digər ölkələr ilə əməkdaşlıq etmək. Siyasi ideologiya etibarıyla mərkəz partiyadır.

Üzv sayı: 35. 000.
Partiya üzvlərininin 54 %-zi kişilərdən, 46 %-zi qadınlardan ibarətdir. İrəvan və digər əyalətlərdə partiyanın şöbələri fəaliyyət göstərir. Siyasi Şura Partiyanın idarə orqanıdır. Partiya sıralarında “Qadınlar Birliyi” çərçivəsində qadınlar və ‘Gənclər Birliyi’ çərçivəsində isə gənclər aktiv rol oynamaqdadır. Ermənistanın bütün əyalətlərində yerləşən professional həmkarlar ittifaqları ilə ciddi münasibətləri vardır. Milli Məclisdə Hüquq Dövləti qrupunda yeddi millət vəkili ilə təmsil olunmaqdadır. Partiya Başqanı həm də Milli Məclis Qrup rəhbəridir.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 56 təşkilat və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
Partiya mərkəzi: 375009, İrəvan, Koryun küç, No: 14.
Telefon/Fax: (3742) 52 69 39. 54 27 72. 54 24 42 / 50 68 68.
URL/E-mail: oek@arminco.com

***

ERMƏNİ ÜMUMMİLLİ HƏRƏKATI (EÜH)
(HAYOÇ HAMAZGAYİN ŞARJUM)
Qurulduğu tarix: avqust 1988, İrəvan.
Sədri: Ararat Zurabyan.

Partiya platformu:
-Erməni Ümumilli Hərəkatı proqramında müstəqillik, demokratiya, sülh və praqmatizmi əsas almışdır. Partiya bu əsasların hökumətin tətbiq etdiyi siyasətə əks etdirilməsini, Ermənistan Respublikasının inkişafını və erməni millətinin həyat səviyyəsini yüksəltməyi hədəfləməkdədir.

Əsas məqsədləri:
-demokratik təşkilatların və siyasi partiyaların inkişafını dəstəkləmək, söz və din azadlığını təminat altına almaq;
-ordu və hərbi xidmətə aid islahatları tamamlamaq;
-siyasi həyatı və siyasi partiyaları sivilləşdirmək və hərbi təşkilatlanmaları siyasətdən uzaqlaşdırmaq;
-dövlət məmurlarının hüquqi statusu və işləri ilə əlaqədar hüquqi müdafiəsini təşkil etmək;
-Qarabağ probleminin sülh yoluyla həllinə çalışmaq, Türkiyə və Azərbaycan daxil olmaqla bütün qonşu ölkələrlə yaxşı münasibətlər qurmaq;
-öz gücünə inanmaq və beynəlxalq aləmdə özünə layiq yeri tutmaq;
-vətəndaşların konstitusiyadan irəli gələn haqqlarının qorunması və mövcud haqqların yaxşılaşdırılması üçün mübarizə aparmaq;
-seçkilərin müstəqil və ədalətli şərtlərdə keçirilməsinə nail omaq.

Partiya proqramı:
-dövlət, xalqın ən qiymətli orqanıdır. Dövlətin əsas məqsədi və hədəfi vətəndaşlarının təhlükəsizliyini, malını və sosial haqqlarını qorumaqdır. Qanunların müqəddəsliyi dövlətin inkişafi və güclənməsi üçün şərtdir. İctimai həyatın harmoniyası ümumi qəbul edilmiş demokratik norma və qanunların qoruduğu azadlıqdır. Sivil təşkilatların fəaliyyətlərini gücləndirmək, yerli özünü idarə orqanlarının səlahiyyətlərini artırmaq ölkədə mülki quruculuğu daha da inkişaf etdirmək gərəkməkdədir.

Qarabağ problemi:
– EÜH Dağlıq Qarabağ problemini “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə haqqı” olaraq görməkdədir. Ermənistan, Qarabağ ermənilərini problemin ikinci tərəfi olaraq görməkdə və görüşmələrə tərəf olaraq qatılmasına çalışılmaqdadır. Daimi sülhün qorunması və qarşılıqlı güzəştlərin verilməsinin, Dağlıq Qarabağ və Azərbaycan arasında keçirilən görüşmələrlə mümkün olacağına inanmaqdadır. Sülh görüşmələri üçün təklif edilən layihələrdən “Mərhələli Həll Planı”nı ən uyğun plan olaraq qəbul etməkdədir.

Diaspora ilə münasibətlər:
-diaspora ilə münasibətlərin qurulması Ermənistan dövlətinin və diasporanın mənfəətlərinə uyğundur. Münasibətlər hər iki tərəfin statusuna hörmət çərçivəsində qurulmalıdır. Dövlətin diaspora quruluşları və erməni camaatının daxili işlərinə müdaxilə etmədiyi kimi, diaspora təşkilatları da Ermənistanın iç işlərinə müdaxilə etməmişdir. Ancaq qarşılıqlı iş birliyi və yardımlaşma mümkündür. Ermənistan hökuməti, diasporanın milli kimliyinin qorunmasına çalışmaqdadır və diasporanın da dövlətin iqtisadi, siyasi və hərbi olaraq güclənməsi üçün çalışması gərəkdiyinə inanmaqdadır.

İqtisadi siyasəti:
-Ermənistan Respublikasının inkişafı sərbəst iqtisadi şərtlər çərçivəsində mümkündür. Bütün mülkiyyət növləri qanunlar qarşısında bərabərdir. Özəlləşdirmə prosesinin dövlət tərəfindən dəstəklənməsi və iqtisadiyyata dövlətin müdaxiləsinin azalmasını tələb etməkdədir. Dövlət xarici sərmayənin ölkəyə gəlməsi üçün iqtisadi risqi minimuma endirməlidir.

Üzv sayısı: 8. 500.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
Partiya 1996-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində Levon Ter-Petrosyanı dəstəkləmişdir.
1998 və 2003-cü illərdə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: 375010, İrəvan, Hancıyan küç, No: 27.
Telefon/Fax: (3742) 56 88 12.

***

MİLLƏTİN ÖZ MÜQƏDDARATINI TƏYİN BİRLİYİ (MÖMTB)
(AZGAYIN INQNOROŞMAN MIAVORUM)
Qurulduğu tarix: 1987, İrəvan.
Sədri: Paryur Hayrikyan.
Hayrikyan, 1970-ci illərdə dissident hərəkatının liderlərindən biri olmuşdur. Bir çox mövzulara görə partiya radikal bir xətt izləməkdədir.

Partiya proqramı:
-Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan və Qərbi Ermənistan (bu günkü Türkiyə torpaqları), Ermənistana birləşdirilməlidir. Bütün ermənilər öz vətənlərində birləşməlidir. Rusiyadan ayrılaraq milli dövlət qurulmalı, və din canlanmalıdır.

Üzv Sayısı: 7. 000
MÖMTB 1991, 1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində Paryur Hayrikyanın namizədliyini irəli sürmüşdür.
Partiya mərkəzi: 375015, İrəvan, Qriqor Lusavoriç küç. No: 15.
Telefon/Fax: (3742) 56 33 21, 56 29 16.
URL/E-mail: usd@armpa.com

***

ERMƏNİSTAN RAMQAVAR AZATAKAN PARTİYASI (ERAP)
(HAYASTANİ RAMKAVAR AZATAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1885.
1990-cı ildən etibarən Ermənistanda fəaliyyətə başlamışdır.
Sədri: Arutyun Arakelyan (Fevral 1992-20 İyul 2003) Ruben Mirzəxanyan.

Partiyani hədəfləri:
-Ermənistanın suverenliyinin və müstəqilliyin təmin edilməsi və qorunması;
-qədim Böyük Ermənistan torpaqlarının təkrar erməni idarəsi altında salınması və bütün erməni ərazilərinin müstəqilliyinin təmin edilməsi;
-beynəlxalq aləmdə və beynəlxalq təşkilatlarda qondarma erməni soyqırımının tanınmasının təmin edilməsi və Türkiyədən Erməni torpaqları və mülkləri üçün təzminat tələb etmək;
-Ermənistanda demokratiya və liberalizmin tətbiq edilməsi;
-Ermənistanın iqtisadi, siyasi və mədəni səviyyəsinin gücləndirilməsi;
-dünya ermənilərinin Ermənistan ilə münasibətlərini qurmaq üçün lazım olan siyasi və iqtisadi şərtlərin təmin edilməsi;
-diaspora və ana vətən arasındakı münasibətlərin gücləndirilməsi.

Üzv sayı: 1.128.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 5 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1995-1999-cu illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: Yox.
1996 və 1998-ci illərdə keçirilən prezident seçkilərində Köçəryanı dəstəkləmişdir.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürmənişdir.
Partiya qəzeti: Azq (Millət) qəzeti. www.azg.am.
Partiya mərkəzi:375010, İrəvan, Kuryun küç. No: ?
Telefon/Fax: (3742) 52 64 03.
Web səhifəsi: http://adl.hayway.org/

***

ERMƏNİSTAN XALQ PARTİYASI (EXP)
(HAYASTANİ AZGAYİN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1999, İrəvan.
Qurucu Başqanı: Karen Dəmirçiyan.
Sədri: Stepan Dəmirçiyan

Üzv sayı: ?
1998-ci illdə keçirilən prezident seçkilərində göstərilən namizəd: Partiya sədri Karen Dəmirçiyan. 1998-ci il 30 martda keçirilən ikinci tur prezident seçkilərində 40,51 % səs toplamışdır. 1999-cu il 27 oktyabrda Ermənistan Milli Məclisində törədilən terror aktında öldürülmüşdür.
2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində Stepan Dəmirçiyanın namizədliyini irəli sürmüşdür.
Partiya qəzeti: Yox.
***

SOSIAL DEMOKRAT HINÇAK PARTİYASI (SDHP)
(SOTSİAL DEMOKRATİKAN HINÇAKYAN KUSAKTSUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1887-ci ildə İsveçdə qurulmuşdur. 1991-ci ildən etibarən Ermənistanda fəaliyyətə başlamışdır. Təsis qurultayı 1993-cü ilin may ayında İrəvanda keçirilmişdir. Sosial demokrat xarakterlidir. Partiya 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində Robert Köçəryanı dəstəkləmişdir.
Sədri: l999- cu ildə seçilən Ernest Soğomonyan.

Üzv sayı: 2.500.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1995-1999 illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 2.
1996, 1999 və 2003-cü illərdə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, 3750, Zaryan küç, No: 22.
Telefon/Fax: 253925, 261208.
URL/E-mail: hsdhk@freənet.am

***

ANA VƏTƏN-DİASPORA BİRLİYİ (ADB)
(HAYRENİK-SPYURK MİASNUTYUN)
Qurulduğu tarix: mart 1999, İrəvan.
Sədri: 1992-ci ildə seçilən Hraç Ter-Esayan.

Partiya platforması:
-Ana Vətən-Diaspora aşağıda bildirilən mövzularla əlaqədar bütün dövlət orqanı və təşkilatlarla münasibətlər qurmağı, bu orqan və təşkilatları dəstəkləməyi hədəfləməkdədir:
-dövlətin güclənməsini təmin etmək və Ermənistanda demokratik dövlət prinsiplərini qəbul etdirmək, ana vətən və diaspora arasındakı münasibətləri inkişaf etdirmək, yeni iş yerləri açmaq üçün sərmayə qoymaq, Qarabağ Ermənilərinin müstəqillığı üçün mübarizə aparmaq, qondarma erməni soyqırımının beynəlxalq aləmdə tanınması və Hay Dat doktrinasının tətbiq edilməsinə çalışmaq, diaspora ermənilərinə Ermənistan vətəndaşlığını vermək üçün ikili vətəndaşlıq haqqında qanun qəbul etmək.

Üzv sayı: 1. 200.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 15 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.

***

ERMƏNİSTAN KOMMUNİST PARTİYASI (EKP)
(HAYASTANİ KOMUNİSTAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1920, İrəvan.
Sədri: Ruben Tovmosyan (11 avqust 2003-cü ilə qədər Vladimir Darbinyan).
Partiya proqramı:
Daxili siyasəti:
-prezident səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran, idarə etmə və qanunverici hakimiyyətin səlahiyyətlərini artıran yeni bir qanun layihəsi hazırlamaq;
-çox partiyalı sistemin inkişaf etməsinə kömək etmək, vətəndaş azadlığı sistemini qurmaq və insan haqqlarını qorumaq;
-çox partiyalı sistemdə əməkçilərin haqqlarını qoruyacaq yeni bir konstitusiya layihəsi hazırlamaq.

Xarici siyasəti:
-Rusiya ilə hərbi, siyasi, sosial, iqtisadi və mədəni münasibətləri daha da inkişaf etdirmək;
-Ermənistanın Rusiya-Belarus Birliyinə qoşulması üçün bu ölkələrin qanunverici orqanları ilə ən qısa zamanda görüşmək;
-Ermənistanın geosiyasi, iqtisadi münasibətləri olan İran, Çin, Suriya, Gürcüstan, Yunanıstan və Liviya ilə münasibətlərini daha da inkişaf etdirmək;
-millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə haqqını diqqətə alaraq Dağlıq Qarabağ probleminin sülh yolu ilə həllinə çalışmaq;
-problemin həlli üçün Dağlıq Qarabağın Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (BDT) üzv olmasına çalışmaq;
-Dağlıq Qarabağ iqtisadiyyatının Ermənistan iqtisadiyyatı ilə inteqrasiya olması üçün gərəkli qanunları hazırlamaq.

İqtisadi siyasəti:
-dövlət mülkiyyətinə üstünlük vermək şərti ilə çox yönlü iqtisadi siyasət izləmək;
-strateji əhəmiyyətə sahib sənaye müəssisələrinin özəlləşdirilməsinə Rusiya və MDB ölkələri ilə iqtisadi əməkdaşlığa əhəmiyyət vermək;
-daxili bazarın qorunması üçün gömrük qanunlarını yenidən gözdən keçirmək və sərmayə girişinə üstünlük vermək;
-vergi siyasətinı dəyişdirmək və sənayedə vergini azaltmaq, bank və xidmət sektorunun inkişafına kömək etmək;
-yeni texnologiyalar tətbiq edərək ölkənin iqtisadi potansialından istifadə etmək və dünya bazarında rəqabət edə biləcək mallar istehsal etmək;
-torpağın satılmasını qadağan etmək, kəndliləri iki illik vergidən azad etmək və uyğun şərtlərdə kreditlər vermək.

Sosial siyasəti:
-sosial sahədə yeni qanunlar qəbul etmək, ictimai sosial ədaləti qorumaq;
-konstitusiya çərçivəsində vətəndaşların iş və istirahətini təmin etmək;
-işçilərin və əməkçilərin maaşlarını vaxtında ödəmək və daha da artırmağa çalışmaq;
-xalqın səhiyyə xidmətlərindən pulsuz olaraq istifadə etməsinə çalışmaq.

Elm və təhsil:
-təhsil sistemini inkişaf etdirmək, pulsuz səkkiz illik təhsil vermək, xalqın bütün təbəqələrinə yüksək təhsil almaq üçün kömək etmək;
-daha yaxşı olduğuna inanılan sovet təhsil sistemini təkrar tətbiq etmək.

Üzv sayı: 53.000.
Partiyanın Ermənistan və İrəvanda 35 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1996-cı ildə keçirilən prezident seçkiləri: Partiya namizədi Serqey Badalyan birinci turda səslərin 7 % -ni qazanmışdır.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizədi Serqey Badalyan birinci turda səslərin 11 % -ni almışdır.
1995-1999 illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 7.
Yerli hökumət nümayəndələri: Bir çox qəsəbədə partiya üzvləri Bələdiyə Başqanı seçilmişdir.
Partiya qəzeti: Ermənicə həftəlik olaraq dərc edilən “Hayastani Komünist” (Ermənistan Kommunisti) qəzeti və Rusça həftəlik olaraq dərc edilən “Pravda Armenii” (Ermənistan Həqiqəti) qəzeti.
Partiya mərkəzi: İrəvan,
Telefon/Fax: (3742) 54 19 17, 56 79 33. 52 35 06.

***

DEMOKRATİK VƏTƏN (DV)
(JOGHOVRDAVARAKAN HAYRERNİK)
Qurulduğu tarix: mart 1998, İrəvan.
Sədri: l998-ci il 7 martda seçilən Petros Makeyan.

Partiya platforması:
Demokratik dövlət quruculuğu:
-azad və ədalətli seçkilərin keçirilməsi üçün yeni bir sistem qurmaq, mətbuatın müstəqil və azad olması üçün lazımi hüquqi dəyişiklikləri etmək, insan haqq və azadlıqlarını dövlət tərəfindən təminat altına almaq, yerli idarəetmə orqanlarının səlahiyyətlərini genişlətmək.

Liberal iqtisadi sistem:
-inhisarın təsirindən uzaqlaşdırılmış yeni bir iqtisadi sistemə keçmək, liberal iqtisadi sistemi qurmaq və sərmayələri qorumaq, Ermənistan iqtisadi sistemini beynəlxalq və regional iqtisadi sistemlərə inteqrasiyasını təmin etmək, Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafına diaspora ermənilərinin də kömək etməsini təmin edən bir sistem qurmaq.

Kənd təsəsrrüfati siyasəti:
-əkinçilərə az faizli uzun müddətli kreditlər vermək və kənd təsərrüfatı mallarının məhsuldarlığını artırmaq üçün maddi köməklik etmək.

Təhsil və mədəniyyət siyasəti:
-milli erməni proqramına üstünlük vermək şərti ilə dünya mədəniyyətinə sahib olan müasir dünya tərəfindən qəbul ediləcək erməni vətəndaşları yetişdirmək, ermənilərin mədəni birliyini təmin edəcək siyasət izləmək, erməni mədəniyyətinin inkişafına kömək edəcək proqramlar tətbiq etmək, diaspora və Ermənistan ermənilərini bir yerə toplamaq.

Qarabağ siyasəti:
-Qarabağın müstəqillik haqqının dəstəklənməsi, Qarabağ tərəfinə görüşmələrdə yer verilməsi, görüşmələrə paralel olaraq regional iqtisadi inteqrasiya prossesinin sürətləndirilməsi, sərhədlərin şəffaflaşdırılması, regional problemlerin həllinə üstünlük vermək.

Xarici siyasəti:
-genişlənən Avropaya Ermənistanın daxil edilməsini təmin etmək, MDB, Qara dəniz və Avropa sərbəst ticarət bölgələrindən istifadə etmək, Dünya Ticarət Təşkilatına üzv olmaq, Rusiya və qonşu ölkələrlə yaxın münasibətlər qurmaq.

Sosial siyasəti:
-işçilərin və təqaüdçülərin maaşlarının və səhiyyə üçün ayrılan dövlət büdcəsinin artırılmasına çalışmaq, dövlət sektorunda çalışanların maaşlarının vergiləndirilməyən qismini artırmaq, yoxsul xalq üçün pulsuz səhiyyə xidmətləri vermək.

Üzv sayı: 1.762.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1999-cu ildə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 11.
1998 və 2003-cü illərdə prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St Vağarşyan küç, 12.
Telefon: (3742) 35 15 30.
Faks: (3742) 34 10 55.

***

ERMƏNİSTAN DEMOKRAT PARTİYASI (EDP)
(HAYASTANİ JOGHOVRDAVARAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1991, İrəvan.
Sədri: oktyabr 1991-ci ildə seçilən Aram Sərkisyan.

Partiya platforması:
-partiyanın əsas məqsədi suveren, demokratik, güclü bir iqtisadiyyata sahib sosial ədalət və hüquq dövləti münasibətlərinə görə formalaşmış bir dövlət qurmaqdır. Partiyanın əsası demokratik sosializm nəzəriyyəsidir;
-partiyanın şüarı “Azadlıq, Bərabərlik və Birlik”dir;
-islahatların müdafiəçisi olaraq partiya radikal dəyişmə ehtimalını istisna etmədən sosial və siyasi sturukturlarda daimi inkişaf siyasəti hazırlamağı düşünməkdədir;
-partiyanın məqsədlərindan biri də Ermənistanda milli və beynəlxalq demokratik dəyərləri əsas alan çox partiyalı sistemi ehtiva edən demokratik bir cəmiyyət qurmaqdır. Ermənistan vətəndaşları heç bir ayrı seçkiliyə məruz qalmadan siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni haqlarının qorunması üçün bərabər haqqlara sahib olmalıdır. İşçilərin sosial haqqlarının qorunması partiyanın ən əhəmiyyətli məsələlərindən biridir. Ermənistan Konstitusiyası və hüquq sistemi sosial ədalət prinsipi üzərində qurulmalıdır. Partiyanın iqtisadi siyasəti, ölkə iqtisadiyyatının inkişafı və vətəndaşların mənfəətlərini qorumağa yönəlmişdir.

Üzv sayı: 2. 851.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 28 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1996-cı ildə keçirilən prezident seçkilərində namizəd göstərilən Aram Sərkisyan namizədliyini Vazqen Manukyan lehinə geri almışdır.
1998-ci ildə keçirilən Prezident seçkilərində namizəd göstərilən Aram Sərkisyan birinci turda səslərin 0.19 %-ni almışdır.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Koryun küç, No: 14.
Telefon: (3742) 52 52 73.
Faks: (3742) 52 52 73.
URL/E-mail democracy@armenia.com

***

AZAD ERMƏNİSTAN MİSYONU (AEM)
(AZAT HAYQ ARAKELUTYUN)
Qurulduğu tarix: yanvar 1990, İrəvan.
Sədri: Ruben Mnatsakanyan (1995).
Partiya platforması:
-Partiyanın hədəf və məqsədləri:
-Ermənistan və diaspora arasındakı əngəlləri ortadan qaldırmaq.
-milli dövlət, ordunu, kilsəni gücləndirmək, tarixi ana vətəni yenidən qurmaq.
-Ermənistanın iqtisadi problemlərini həll edən layihələr hazırlamaq.
-xalqın sosial ədaləti üçün dövlət təminatı hazırlamaq.

Üzv sayı: ?
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 35 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilər partiya iştirak etmişdir.
1996, 1998 və 2003-cü illərdə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmiıdir.
Partiya qəzeti: “Zinakits” (Müttəfiq).
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Nor Aresh No: 27 Apt. 25.
Telefon: (3742) 45 73 08, 45 12 31.

***

AZADLIQ
(AZATUTYUN)
Qurulduğu tarix: may 1997, İrəvan.
Sədri: Hrant Baqratyan (1997).

Partiya platforması:
-partiya, dövlətin varlıq məqsədinın, sosial həyatın təşkil edilməsi üçün gərəkli şərtləri yerinə yetirməsi gərəkdiyinə inanmaqdadır. Dövlət, şəxsi azadlıqlara təminat verməli və şəxslərin inkişaf etməsi üçün gərəkli şərtləri təmin etməlidir;
-dövlət, xüsusi mülkiyyət haqqını qorumalı və işgüzarlıq üçün gərəkli şəraitin yaradılmasına təminat verməlidir. Partiyaya görə, dövlətə aid sənaye malları ayrı bir mülkiyyət olaraq fəaliyyət göstərməlidir. Partiya, Ermənistan üçün çox partiyalı sistemin, düşüncə, din, söz və mətbuat azadlığının çox əhəmiyyətli olduğu görüşündədir.

Üzv sayı: 2.000.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 20 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1998 və 2003-cü illərdə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St.Vardanants küç,13.
Telefon: (3742) 57 12 85.
Faks: (3742) 56 07 69.

***

İNTELLEKTUAL ERMƏNİSTAN
(MTAVORAKAN HAYASTAN)
Qurulduğu tarix: 27 may 1994, İrəvan.
Sədri: Hovannes Toxmaciyan (Mart 1998).

Üzv sayı: ?
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilən seçkilərdə itirak etmişdir.
1996-cı ildə keçirilən prezident seçkilərində Levon Ter-Petrosyanı dəstəkləmişdir.
1995-1999 illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 3.
1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St Vagharshian küç, 12.
Telefon: (3742) 65 47 31.

***

KAISSA
Qurulduğu tarix: avqust 1995, İrəvan.
Sədri: Loris Qalaşyan (1995).

Üzv sayı: 450.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya qəzeti: “Apaqa” (Gələcək) qəzeti.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Abovyan küç, No: 8.
Telefon: (3742) 58 01 49. 57 04 55.

***

MİSYON
(ARAKELUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1990, İrəvan.
Sədri: Artuş Papoyan.

Partiya platforması:
Üzv sayı: 150.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: Gümrü, St. Njdeh küç, No: 15.
Telefon: (37469) 3 43 50. 2 37 45.

***

MİLLİ DEMOKRATİK BİRLİK (MDB)
(AZQAYİN JOGHOVRDAVARAKAN MİUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1991, İrəvan.
Sədri: Vazqen Manukyan (1998).

Partiya platforması:
-Ermənistan, inkişaf etmiş bir ölkə olaraq hər sahədə islahatlar həyata keçirmək, insan haqlarını qorumaq üçün demokratik bir quruluşa sahib olmalıdır. Iqtisadi siyasətinin məqsədi sənaye ölkəsi olmaq və yüksək texnologiyaya xüsusi əhəmiyyət vermək olmalıdır. Bu hədəf istiqamətində hökumət vergi sistemini, kreditləri və sərmayə şərtlərini, yaxşılaşdıracaq və daxili bazarı qoruyacaq yeni bir iqtisadi siyasət planı hazırlamalıdır. Ən əhəmiyyətli məsələlərdən biri də kənd təsərrüfatının inkişafını təmin etmək, bunun üçün əkinçilərə və kollektiv kənd təsərrüfatı fermerlerinə uyğun şərtlərdə kreditlər vermək, vergilərin faizini azaltmaqdır.

Üzv sayı: 3.100.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 36 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1995-1999 illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 5.
1996-cı ildə keçirilən prezident seçkiinde partiya namizədi Vazqen Manukyan birinci turda səslərin 41 % -ni qazanmışdır.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizədı Vazqen Manukyan birinci turda səslərin 12.22 % -ni qazanmışdır.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St.Abovian küç, No:12.
Telefon/Fax: (3742) 52 34 12. 58 05 98/56 31 89.

***

MİLLİ DÖVLƏT PARTİYASI (MDP)
(AZQAYN PETUTYUN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1993, İrəvan.
Sədri: Samvel Şahinyan (1998).

Partiya platforması:
-partiyanın ən təməl məqsədi aşağıda göstərilənləri həyata keçirmək üçün milli bir dövlətin qurulmasıdır:
-hüquq dövləti və demokratik sistem qurmaq;
-şəxslərin azadlıqlarını qorumaq;
-erməni dilini qorumaq;
-milli kimliyi qorumaq;
-milli birliyı qorumaq;
-erməni ölkəsini qorumaq və ölkəyə sahib olmaq;
-müstəqil Ermənistan dövlətinin qurulması üçün islahatları qəti şəkildə həyata keçirməyə çalışmaq. Güc erməni xalqının problemlərini həll etmək üçün istifadə edilməsi lazım olan bir vasitədir. Diktatorluğa qarşı mübarizə etmək və inhisarçılığa qarşı mübarizəyə davam etmək. Qanunverici, icra və məhkəmə qanadları arasında hakimiyyət bölgüsününü qorunmasının zəruriliyinə inanmaq;
-partiya milli adət-ənənələri, mədəni irsi və erməni dilinin qorunmasını və gənclərin milli mentalitetə uyğun bir şəkildə yetişdirilməsini müdafiə etməkdədir. Partiyanın əsası, şəxslərin haq və azadlıqlarının qorunması prinsipinə istinad edir.

Üzv sayı: 376.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 2 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Zaqian küç, No:8, Apt: 28.
Telefon /Fax: (3742) 58 90 66/62 80 11.
URL/E-mail: asn31@hotmail.com

***

ERMƏNİSTAN SOSİAL DEMOKRAT PARTİYASI (ESDP)
(HAYASTANİ SOSİAL DEMOKRATAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1996, İrəvan.
Həmsədrlər: A. Martirosyan və Q. Markosyan.

Partiya platforması:
-partiyanın platforması sosial demokratiya prinsipləri əsasında qurulmuşdur. Partiya erməni xalqının milli adət-ənənələrinin, mədəni xüsuyyətlərinin qorunması şərtiylə Avropa sosial demokrat partiyalarının modelini qəbul edir.

Üzv sayı: 300.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 5 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya qəzeti: 1998-ci ildən etibarən dərc edilən “Sosial Demokrat” qəzeti.
Partiya mərkəzi: İrəvan, Vartananç tupik, No: 8, kat: 4.
Tel/fax: 54 04 55

***

ERMƏNİSTAN BİRLƏŞMİŞ İRƏLİ KOMMÜNİST PARTİYASI (EBİKP)
(HAYASTANİ ARAJADİMAKAN MİATSİAL KOMUNİSTAKAN KUSAKÇUTYUN)
Qurulduğu tarix: yanvar 1998, İrəvan,
Partiya özünü 1920-ci ildə qurulan Sovet Ermənistanı Komünist Partiyasının qanuni varisi olduğunu bildirməkdədir.
Sədri: Vazqen Safaryan (Mart 1998).

Partiya platforması:
-partiyanın məqsədi işçiləri, kəndliləri, intellektualları, cəmiyyətin digər qruplarının nümayəndələrini bir yerə toplamaqdır. Partiyanın məqsədi Ermənistanın üzləşəcəyi iqtisadi və siyasi problemləri həll etmək üçün konstitusiyadan irəli gələn vasitələri istifadə etmək, xalqın gücünü hərəkətə keçirmək, sağlam və xoş bir həyat təmin etməkdir.
-Ermənistanda bütün mülkiyət növlərinin qaranti altına alındığı, təhsilin, səhiyyə xidmətlərinin pulsuz olduğu və işçilərin sosial həyatının qorunduğu daha demokratik siyasi sistem qurulmasına çalışır. Son hədəf Ermənistanda sosialist sistemin qurulmasıdır.
-Ermənistan Birləşmiş İrəli Kommunist Partiyasi, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasi ilə əlaqəsini davam etdirməkdədir. Ancaq bu partiyaların bəzi icralarını qəbul etməməkdədir. Partiya hədəflərinə çatmaq üçün partiya daxilində qarşılıqlı hörmətə və etibara əsaslanan sağlam və dostca bir atmosfer yaratmaq istəməkdədir.

Üzv sayı: 3.000.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 24 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya qəzeti: “Kaitser.”
Partiya mərkəzi: İrəvan, St.Pavtos Piuzand küç, No: 1/3.
Telefon: (3742) 58 45 22. 58 45 23.

***

KONSTİTUSİONAL HAQLAR BİRLİYİ (KHB)
(SAHMANADRAKAN İRAVUNQİ MİUTYUN)
Qurulduğu tarix: Mart 1989, İrəvan
Sədri: Qrant Xaçatryan (1989)

Üzv sayı: 820.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 10 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində göstərdiyi namizəd Qrant Xaçatryan birinci turda səslərin 0.29 %-ni qazanmışdır.
2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya qəzeti: 1989-cu ildə qurulan həftəlik tirajı 18.000 olan “İravunq” qəzeti.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Eznik Koqhbatsi küç, No: 50 a.
Telefon/Fax: (3742) 53 27 25. 53 27 30. 53 26 76.

***

İNTELEKTUALLAR BİRLİYİ (İB)
(MTAVORAKANNERİ MİUTYUN)
Qurulduğu tarix: 1994, İrəvan (1992-ci ildə teşkilat olaraq qurulmuşdur).
Sədri: Feliks Safaryan (1992).

Partiya platforması:
-Birlik, Ermənistan dövlətinin güçləndirməsi prosesində fəal iştirak etmək üçün intellektualları hərəkətə keçirmək istəyir;
-partiya təhsil, elm və mədəniyyət ilə əlaqədar mövzulara xüsusi diqqət yetirir və bu sahələrə dövlətin xüsusi qayğı göstərməsini tələb edir;
-İntellektuallar Birliyi, ölkədə yaşayan intellektualların sosial haqlarını qoruyur. Partiya qondarma erməni soyqırımının tanınması və erməni millətinin tarixi haqlarının qaytarılmasını üçün mübarizə edecekdir.

Üzv sayı: 650.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 11 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə iştirak etmək üçün ərizə ilə müraciət etmiş, amma ərizələri Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən qəbul edilməmişdir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi:
Telefon (3742) 57 19 41.

***

AZAD İRADƏ BİRLİYİ (AİB)
(HRİSTİYANOKRAT)
Qurulduğu tarix: 1987, İrəvan.
Sədri: Paryur Hayrikyan (1998)

Partiya platforması:
-demokratik hüquqi dövlət qurmaq, “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə haqqına” hörmət etmək və fərdlər arasında bərabərlik partiyanın əsas dəyərləri arasındadır. Azad İradə xristianlıq dəyərləri əsasında qurulan bir təşkilatdır. Partiya 1992-ci ildə məqsəd və hədəflərini xristianliq təliminə görə həyata keçirəcəyini bildirməsindən sonra “Hristionakrat” kəliməsini erməni siyasi ədəbiyyatına daxil etmişdir.

Üzv sayı: 9. 236.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 42 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə partiya iştirak etmişdir.
1995-1999-cu illərdə Milli Məclisdə nümayəndə sayı: 2.
1996-cı ildə keçirilən prezident seçkisində partiyanın dəstəklədiyi namizəd Paryur Hayrikyan Birləşmiş Müxalifət namizədi Vazqen Manukyan lehine namizədliyini geri götürmüşdür.
1998-ci ildə keçirilən prezident seçkilərində partiyanın dəstəklədiyi namizəd Paryur Hayrikyan birinci turda səslərin 5.41 % -ni almışdır.
2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürmüşdür.
Partiya qəzeti: 1987-ci ildən dərc edilən “Ankaxutyun” qəzeti.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Qriqor Lusavorich küç, No: 15.
Telefon: (3742) 56 29 16.
Web-səhifəsi: http:www.aimusd.am.

***

DƏYƏRLİ GƏLƏCƏK PARTİYASI (DGP)
(ARJANAPATİV APAQA)
Qurulduğu tarix: mart 1999, İrəvan.
Sədri: Lyudmila Harutyunyan.

Partiya platforması:
-fərdlərin öz inkişafi və xoşbəxtliyi üçün təminat;
-xüsusi mülkiyyəti, sərbəst təşəbbüsləri, iqtisadi rəqabəti və iqtisadi sabitliyi əsas götürən iqtisadi sistem qurmaq;
-erməni milli kimliyini qorumaq və milli hədəflərə çatmaq;
-hüquq dövləti prinsipinə, dövlət və fərdlərin mənfəətlərinə uyğun bir demokratik dövlət qurmaq;
-fərdlərin sosial haqlarını qorumaq və sosial ədaləti bərpa etmək.

Məqsəd və hədəflər:
Dövlət sektorunda:
-insan haqlarını qorumaq;
-demokratiyanı güçləndirmək, ədalətli seçkilərin keçirilməsinə çalışmaq; mətbuatın rolunu güçləndirmək və müstəqilliyi təminat altına almaq;
-güc ayrılığını və tarazlıq vasitələrini güçləndirmək;
-məhkəmələrin müstəqilliyini təmin etmək və rolunu güçləndirmək.

İqtisadi siyasəti:
-xarici sərmayələrin ölkəyə gəlməsi üçün lazım olan hüquqi şəraiti təmin etmək;
-vergi siyasətinı inkişaf etdirmək;
-xüsusi mülkiyəti və kiçik sənaye müəssisələrini qorumaq, ixracatı dəstəkləmək, şəffaf və sabit maliyyə sistemi qurmaq.

Kənd təsərrüfatı siyasəti:
-kəndlərin sosial bazasını inkişaf etdirmək, əkinçilər üçün kredit və maliyyə köməyi təşkil edən sistem yaratmaq, əkinçilərə dövlət müdafiəsi təmin edəcək dəyəşiklikləri həyata keçirmək, kənd təsərrüfatı istehsalını artıracaq sektorların inkişafını təmin etmək.
Sosial siyasəti:
-sosial rifahı qorumaq üçün ciddi şəkildə fəaliyyət göstərən sistem qurmaq;
-inşaatı və köhnəlmiş mexanizmləri yeniləməklə zəlzələ bölgəsindəki gücləndirmə fəaliyyətlərini genişləndirmək;
-qaçqınların ictimai həyata inteqrasiya olunmaları üçün lazımi şərtləri hazırlamaq, təmiz bir ekologiyanın yaranmasına çalışmaq və təbii həyatın qorunması üçün lazımi tədbirləri görmək.

Təhsil siyasəti:
-təhsil sistemini daha gücləndirmək üçün xüsusi məktəblər sisteminin qurulmasına dəstək vermək;
-təhsil müəssisələrinin hüquqi statusunu təyin etmək üçün hüquqi prosesi başlamaq;
-təhsildə dövlət nəzarətini saxlamaq.

Mədəniyyət siyasəti:
-mədəniyyətin milli problemlərin həllinə xidmət etməsi həqiqətini üzə çıxarmaq və milli mədəniyyəti dəstəkləyəcək xüsusi proqramlar hazırlamaq və tətbiq etmək.

Xarici siyasəti: .
-regional əməkdaşlığa əhəmiyyət vermək, Ermənistanın rolunu güçləndirmək və Qarabağ probleminin həllinə çalışaraq, bölgədə sülhü qorumaq;
-beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı güçləndirmək və bu təşkilatları Ermənistanın mənfəəti üçün istifadə etmək;
-erməni diasporası ilə münasibətlərin güçləndirilməsi və milli hədəfləri diaspora ilə birlikdə həyata keçirmək.

Üzv sayı: ?
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St.Amiryan 4-16, Apt: 16.
Telefon: (3742) 52 01 56. 53 93 55.

***

ERMƏNİ TOPRAĞI QADINLARI (ETK)
(ANAYK HAYOTS AŞXARİ)
Qurulduğu tarix: 1994, İrəvan.
Sədri: Janna Manukyan (1994).

Partiya platforması:
-erməni qadınlarının bütün güçünü cəmiyyətdə qadının yerini gücləndirməyə yönəltmək, qadın-kişi bərabərliyini təmin etmək və qadınların haqlarını müdafiə etmək;
-Ermənistan dövlətinin inkişafı və güç qazanması prosesində qadınların iştirak etməsinə çalışmaq;
-Ermənistanın üzləşdiui sosial, siyasi, ekolojik, mədəni və digər problemlerin həllində fəal rol oynamaq və təhsil sahəsində islahatları və inkişafı dəstəkləmək;
-Ermənistanda və Qarabağda qadının vəziyyətini yaxşılaşdırmaq.
-beynəlxalq təşkilatlar və birliklərlə əlaqələr qurmaq.

Üzv sayı: 375.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə 3 təşkilatı və bürosu fəaliyyət göstərməkdədir. İngiltərə və Amerikada büroları mövcuddur.
1995-ci ildə Milli Məclisə keçirilmiş seçkilərdə iştirak etmək üçün verdiyi ərizə Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən qəbul edilməmişdir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St.Antarian küç, No: 152 a.
Telefon: (3742) 58 76 41.

***

MÜHAFİZƏKAR DEMOKRAT PARTİYASI (MDP)
(PAHPANOKHAQANNERİ JOĞOVRDAVARAKAN KUSAKTSUTYUN)
Qurulduğu tarix: fevral 1994, İrəvan.
Sədri: Armenuhi Qazaryan.

Partiya platforması:
-partiyanın məqsədi inkişaf etmiş iqtisadiyyat, güçlü ordu və vətəndaşlarının rifahını təmin edən güçlü erməni dövləti qurmaqdır.

Bu çərçivədə partiyanın məqsədləri:
-milli proqram hazırlamaq, müstəqil və ədalətli seçki ilə xalqın iradəsini əks etdirən Milli Məclisi seçmək və peşəkar hökumət qurmaq;
-insan haqlarını, söz, düşüncə və mətbuat azadlıqlarını qoruyan hüquqi mexanizmləri hazırlamaq və Ermənistanda yaşayan milli azlıqların haqqlarını təminat altına almaq;
-qondarma erməni soyqırımının tanınması üçün çalışmaq;
-Qarabağ ermənilərinin “millətlərin öz müqəddəratını təyin etmə haqqını” qorumaq;
-Ermənistanın milli mənfəətlərini nəzərə alaraq demokratik ölkələrlə münasibətlər qurmaq, xüsusilə də Ermənistanın müstəqilliyini qoruyaraq, Rusya Federasiyası ilə iqtisadi, siyasi və hərbi baxımdan yaxın münasibətlər yaratmaq.

Üzv sayı: 3. 000.
Partiyanın İrəvan və digər bölgələrdə təşkilatları və büroları fəaliyyət göstərməkdədir.
1996, 1998 və 2003-cü ildə keçirilən prezident seçkilərində partiya namizəd irəli sürməmişdir.
Partiya mərkəzi: İrəvan, St. Saryan küç, No: 4, Apt: 20.
Telefon: (3742) 58 41 35.

***

ERMƏNİSTAN LİBERAL DEMOKRATİK İTTİFAQI (ELDİ)
Sədri: Seyran Avaqyan.
Siyasi manifesti:
-bizlər, Ermənistan vətəndaşı olaraq Ermənistan Liberal Demokratik İttifaqı Partiyasında birləşərək, müasir hüquq dövləti, sərbəst və zəruri iqtisadi sistem və sivil cəmiyyət qurmaq məqsədiylə toplanmışıq;
-bizim hədəfimiz: Müstəqil, Zəngin və Güclü Ermənistan qurmaq;
Müstəqillık ərəfəsi və sonrasında Ermənistanın iqtisadi və sosial həyatındakı dəyişikliklər, keçid mərhələsində ciddi böhranlara səbəb olmuşdur. 1988-ci il zəlzələsi, Qarabağda ortaya çıxan problem və bu problemlə əlaqədar olaraq, qaçqınların ortaya çıxması, ölkəyə tətbiq edilən embarqo bu böhranlardan bəziləridir. Bu cür böhranlar ölkənin yaxşı idarə edilməməsi nəticəsində daha da dərinləşmişdir. Bununla bağlı olaraq, Ermənistanda siyasi və iqtisadi inkişaf və cəmiyyətin demokratikləşmə prosesi təhlükəyə məruz qalmışdır;
-Ermənistan cəmiyyəti keçid mərhələsində yoxsulluq, sosial qütbləşmə ilə mübarizə etməkdədir;
-iqtidar və xalq arasında diyaloqun zəruriliyini bildirmək və cəmiyyətin dövlət idarəsinin bir parçası olması və tətbiq edilməsini, ELDİ-nin siyasi manifestinin qəbul edilməsinin lazım olduğunu müdadfiə etmək.

ELDİ-nin siyasi görüşləri:
-ELDİ-nin siyasi görüşlərinin iki əsas təməli vardır:
1.Yeni iqtisadi quruluş.
2.Yeni demokratik quruluş.

-Yenidənqurmanın əsas problemləri:
cəmiyyətin inkişafı insanların ehtiyacını artırmaqda və yeni iqtisadi tələblər ortaya çıxmaqdadır. İqtisadi sistem insanların ehtiyac və tələblərini təmin etmədiyi zaman mütləq yenidən qurulmalıdır.
-müstəqillık sonrası qurulan yeni siyasi sistem iqtisadiyyatın inkişaf etməsi üçün daha ciddi həll yolu tapmalıdır.

-Iqtisadi sistemi:
-ELDİ-nin yeni iqtisadi sistemi iqtisadiyyata hakim olan klassik fikirləri ortadan qaldırmalı, vəzifələri daha açıq bir şəkildə göstərməyi, və üzə çıxan problemləri qəti bir şəkildə həll etməyi istəməkdədir. Ermənistanın sosial quruluşunu təhlil edərkən, sayları təxminən 500 min olan kiçik və orta böyüklükdə şirkətin olduğu ortaya çıxmaqdadır. Bu, Ermənistan kimi kiçik bir ölkə üçün ciddi bir rəqəmdir. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, cəmiyyətin əhəmiyyətli bir qismi öz işinə ciddi yanaşsa da, çox az gəlirlə hayatını davam etdirməyə çalışır. Xüsusilə 300 min insanın çalışdığı kənd təsərrüfatı sektorunda vəziyyət yaxşı deyildir.
-Bu problemləri həll etmək üçün ELDİ iki yol təklif etməkdədir:
1. Sərmayənin mərkəzləşdirilməsi. Bu, sərmayənin dövlətin əlində toplanması mənasında deyil, xüsusi sektorun əlində toplanması olaraq başa düşülməlidir.
2. İnkişaf etmiş ölkə modellərini dəyərləndirərək, bu aspektdə islahatlar sosial və iqtisadi islahatlar həyata keçirmək.
Partiya mərkəzi: İrəvan, Koryun küç, No: 21.
Telefon: 54 27 51, 56 03 26, 54 26 85 / 54 27 55
URL/E-mail: ldua@arminco.com

***

ŞANLI VƏTƏN PARTİYASI
Sədri: Vardan Vardapetyan.
Köməkçiləri: Stepan Markaryan və Hovannes Ayvazyan.
Partiya mərkəzi:
Tel/Fax: 52 92 15. 52 36 35.

***

VƏTƏN VƏ QÜRUR PARTİYASI
Sədri: Manuk Kasparyan.
Köməkçisi: Qarnik Markaryan.
Partiya mərkəzi: İrəvan, Moskovskaya küç, No: 33, mənzil 8.
Tel/fax: 53 19 72

19. İstifadə edilən ədəbiyyat siyahısı

1. Levon Abramyan, ‘Armeniya i armyanskaya diaspora: rasxojdenie i vstreça’, Planeta Diasporı, Moskva, No 1-2, 2000, s. 53.

2. Mityayev, V. Q, Put k nezavisimosti i formirovanie mnoqopartiynoy sistemı, Armenia: problemı nezavisimogo razvitiya, (Redaktor Kojokin E. M), Rusiya Strateji Araşdırmalar İnstitutu, Moskva 1998, s. 78.

3. Conatan Eyvs, Politika, partii i prezidentı v Zakavkazye, Kavkazskiy Reqionalnıe İssledovaniya, Vıpusk I, 1996, Baxın: http://poli.vub.ac.be/publi/crs/caucasus/aves.htm

4. Qrunin V. F, Armeniya posle traqiçeskix sobıtii, Baxın: http://www.e-journal.ru/p_bzarub-st2-1.html

5. Gerard Libaridyan, Ermənilərin Devletleşme Sınavı, İletişim Mətbəəsi, İstanbul, 1. Baskı, 2001. s. 69.

6. Karen Torosyan, Za vitrinoy vlasti, Erevan 2003, s. 69,

7. INFO TASS, 19 Nisan 1995.

8. Vıborı v Armenii proşli luçşe, çem prezidentskie, no oni po-prejnomu ne otveçaet mejdunarodnım standartam po ryadu klyuçevıx pokazateley, Baxın: http://www.coe.int/t/r/press/%5BPress_releases%5D/20030526Armenia_OSCE.asp, (26.05.2003 Еrevan, 26 маy 2003),

9. Reyçel Denber, “Podavlenie oppoziçii v Armenii: rassledovat naruşeniya”, Baxın: http://hrw.org/russian/press/2004/040504_ armen.html

10. ‘K Prezidenstkim vıboram v Armenii-spravka’, Baxın: http://rian.ru/rian/index.cfm?msg_id=3046 960

11. Ermənistan Respublikası parlamentinin rəsmi web saytı: http://www.parliamen.am/hdoc/laws/ru/5hn6si.html

12. PanARMENİAN İnformasiya Agentliyi, 10 fevral 2003.

13. Hatəm Cabbarlı, ‘Ermenistan’da 19 Şubat 2003’te Yapılan Devlet Başkanlığı Seçimleri İkinci Tura Kaldı’, Baxın: http://www.avsam.org/gunlukbulten/

14. ‘Robert Koçaryan İzbran Prezidentom Armenii’, Baxın: http://www.armenpress.am/rus/fr_rus.htm

15. Otçet Freedom House, “Nations in Transit-Armenia”, 1998. www.freedomhouse.org.

16. “Election Guide on Armenia”, İnternational Foundation for Election Systems, www.ifes.org.
17. Armeniya: v preddveri vnutripolitiçeskoy nestabilnosti, Baxın: İnternational crisis group, Doklad MQPK No: 158, Evropa, Erevan/brüssel, s. 14.

18. Ara Sandjyan, “Murder in Parliament: Who? WHY? And What next?” Groong/Armenia News network, 1 noyabr 1999.

19. Qevorq Ter-Qabrielyan, “Explaning Armenia,” Groong/Armenia News Network, 7 fevral 1998.

20. İqor Pluqatarev, “Baku i Yerevan zapuqivayut druq druqa”, Nezavisimaya qazeta, 11. 11. 2005, Baxın: http://www.ng.ru/nvo/2005-11-11/9_gonka.html

21. Rasxodu na sferu oboronı ejeqodno sostavlyaet 3,5% ot BBP Armenii, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/734130.html

22. Qraç Melkumyan, “Military police presence ot opposition rallies confirmed”, RFE/RL, 22 sentyabr 2004.

23. Ruzanna Xaçatryan, “Kocharian, loyal parties seal coalitin deal”, RFE/RL, 11 iyun 2003.

24. “Artur Bağdasaryan Bugün Resmen İstifasını Sundu”, Baxın: Azg, 23 may 2006.

25. Vigen Akopyan: Armeniya-“urok 97-go”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/677877.html

26. “Biznes-klass “vıletel” iz “Orinaç Yerkir”, Aravot 11 may 2006.

27. Mark Qriqoryan, “Divining the tru motives of the calm killers of Vazgen Sarkisian”, İWPR, oktyabr 1999.

28. ‘Memorandum politiçeskoy koaliçii’, Baxın: http://www.armenpress.am/rus/news/ polit.htm

29. Armen Zakaryan və Ruzanna Xaçatryan, “Pro-Kocharian parties edge closer to power-sharing deal”, RFE/RL, iyun 2003, www.rferl.org

30. “Respublikanskaya partiya: Vnutripolitişeskiy krizis Armenii ne qrozit”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/646890.html

31. “V Armenii ne budet sformirovana novaya koaliçionnaya sila, sçitaet qlava frakçii OTP”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/642915.html

32. Samvel Martirosyan, “Politişeskiy kriziz v Armenii?”, Baxın: http://www.eurasianhome.org/xml/t/expert.xml?lang=ru&nic=expert&pid=675

33. “OTP namerena vıdvinut svoego kandidata na post qlavı minkulturı Armenii-prejnıy ministr v otstavku poka ne podaval”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/644001.html

34. “Soyuz Armyan Rosii primet uçastie v parlamentskix vıborax v Armenii 2007 qoda”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/640677.html

35. Ministr oboronı Armenii: “V 2007 qodu proydut nailuçşie vıborı”, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/677790.html

36. Respublikanskaya partiya Armenii rasşiryaet ryadı i zayavlyaet prioritetı, Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/677737.html

37. Partiya “Proçvetayuşaya Armeniya” primet uçastie v bıborax samostayatelno, Baxın: http://www.regnum.ru/news/783029.html (15.02.2007)

38. Partiyu “Proçvetayuşaya Armeniya” ne ustroit tretye meste v parlamente Armenii novogo sozıvaнового созыва, Baxın: http://www.regnum.ru/news/783312.html (15.02.2007)

39. Zamministra oboronu Armenii Artur Baqasaryannameren v blijayşee vremya podat v otstavku, Baxın: http://www.arminfo.info/index_ru3.shtml

40. Eşe odin armyanskiy general uxodit v politiku?, Baxın: http://www.regnum.ru/news/ armenia/778748.html

41. Marina Mkrtçyan, “ Minnıye polya”, Baxın: http://www.golos.am/index.php?option =com_content&task=view&id=2189

42. Konstantin Martirosyan, “V iskustvennıx alyansax revnost silnee lyubvi” Partiya eks-spikera Artura Baqdasaryana poudet na vıboru v odinoçku, Baxın: http://www.nv.am/tema.htm (8 fevral 2007)

43. Lider OE: Mı doljnı otdavat predpoçtenie ne vassalskim, a partnerskim otnoşeniyam”. Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/778782.html

44. V Armenii mnoqie otrosli ekonomiki okazalis v Rukax Rosii, çto uqrojaet bezopasnosti stranı,sçitaet predstavitel opoziçii, Baxın: http://www.arminfo.info/index_ru3.shtml

45. Anna Satyan, “V AOD qotovı ko vsemu-xot k vozvraşeniyu LTP, xot k alyansu s kommunistami i daje Daşnakçutyun,” Baxın: http://www.nv.am/politika.htm (03 fevral 2007).

46. “Predvıbornaya aqitaçiya v Armenii po vlboram v parlament sostoitsya s 8 aprelya po 10 maya-qlava ÇİK,” Baxın: http://www.newsarmenia.ru/arm1/20070201/41633729.html (01.02. 2007)

47. “Konkretnaya data i qrafik zayavok kandidatov v deputatı parlamenta Armenii budet utverjden 1 fevralya,” Baxın: http://www.regnum.ru/news/armenia/775319.html

48. “Vıborı v Armenii oboydutsya Evrope v 100 millionov,” Baxın: http://www.utro.ua/news/2006/11/18/28017.shtml

49. http://www.concourt.am/Members/gagik-r.html

50. http://www.concourt.am/Members/hrant-r.html

51. http://www.concourt.am/Members/feliks-r.html

52. http://www.concourt.am/Members/volod-r.html

53. http://www.concourt.am/Members/zinavor-r.htm

54. http://www.concourt.am/Members/rafael-r.html

55. http://www.concourt.am/Members/valery-r.html

56. http://www.concourt.am/Members/kim-r.html

57. http://www.concourt.am/Members/henrik-r.htm

58. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1108052.stm

59. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1108052.stm

60. http://www.parliament.am/deputies.php?sel=groups&lang=rus

61. http://www.parliament.am/hdoc/Laws/ru/9t9w4k.html

62. Qulu Kəngərlii, Erməni Lobbisi Azerbaycan Faciəsi, Yazıçı Mətbəəsi, Bakı 1992, ss. 54-55.

63. “Reç Predstavitelya Byuro ARF Granta Markaryana na Organizovannom Vostoçnoy Amerike Meropriyatii, Posvyaşennom 111-letiyu Parti Daşnaktsutyun,” Baxın: http://we.iatp.irex.am/details/party_text/dashn/rust_usa.htm

64. http://we.iatp.irex.am/detalis/party_text/dashn/progr.htm

65. http://we.iatp.irex.am

66. Garegin Njde, Çegakron Şarjumı, Patmutyun yev Gağaparakhosutyun, (Çeqakron Hərəkəti, Tarix və İdeoloji), İrəvan 2002.

67. http://www.hhk.am/ru/kanon.htm

68. Mahmut Niyazi Sezgin, Ermenilerde Din, Kimlik ve Dövlət, Ankara, 2005, Platin mətbəəsi.

69. http//www.hhk.am/ru/program.htm

70. http://www.hhk.am/ru/orensdir1990.htm

71. http://we.iatp.irex.am/party/over.htm

72. http://we.iatp.irex.am

73. Mityayev, V. G, Vnutripolitiçeskie Proçessıv Nezavisimoy Armenii, Armenia:Problemı Nezavisimogo Razvitiya, (Der, Kojokin, E. M), Rusya Stratejik Araşdırmaları İnstitutu, Moskva 1998, s. 78.

74. http://we.iatp.irex.am/

75. http://www.azg.am/HRAK/HRAK_RU.html

76. http://we.iatp.irex.am/

77. http://we.iatp.irex.am/

78. http://we.iatp.irex.am/

79. Kommunistiçeskaya Partiya Armenii,” Baxın: http://we.iatp.irex.am
80. http://we.iatp.irex.am/
81. “Politiçeskiy Manifest,” http://www.ldua.am/rus/documents.html

82. Aravot, 13 Nisan 1999,

83. “V 2006 qodu v Armenii bilo soverşeno neskolko qromkix ubiystv”, Baxın: http://www.panarmenian.net/news/rus/?nid=19114 (06.09.2006).

0 Comments

No Comments This Article Has No Comments Yet

Sorry, either someone took all the comments and ran away or no one left any in the first place !

But You can be first to leave a comment !

Leave Your Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Cənubi Qafqaz

  0

Sokaklardan İktidara: Paşinyan Hükümeti 18 Haz, 2018 Dr. Hatem CABBARLI rmenistan’da geçtiğimiz Mart ve Nisan aylarında yaşananları daha iyi anlayabilmek adına birkaç yıl geriye; başka bir deyişle 2015 senesinde vuku bulan olaylara göz [...]


Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Son Xəbərlər

  0

read more
Uşaqların əyləncə hüquqları

Uşaqların əyləncə hüquqları   0

read more
Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşması

Uşaq hüquqlarının məkana və zamana görə formalaşması   0

read more
Uşağın yaş-inkişaf xüsusiyyətləri və təbii hüquqlarının əsasları

Uşağın yaş-inkişaf xüsusiyyətləri və təbii hüquqlarının əsasları   0

read more
Uşaq hüquqlarının fəlsəfi əsasları

Uşaq hüquqlarının fəlsəfi əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından  Altıncı     yazı	  Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından Altıncı yazı Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından  Beşinci  yazı  Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından Beşinci yazı Uşaq hüquqlarının fəlsəfəsi   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   Dördüncü yazı

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları Dördüncü yazı   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının  əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları

Hüquq fəlsəfəsi seriyasından İnsan hüquqlarının əsasları   0

read more
Ermənistanın KİV-də Azərbaycanla bağlı verilən informasiyaların monitorinqi

Ermənistanın KİV-də Azərbaycanla bağlı verilən informasiyaların monitorinqi   0

read more
Fransa-Dağlıq Qarabağ problemi: vasitəçiyin iflası

Fransa-Dağlıq Qarabağ problemi: vasitəçiyin iflası   0

read more
Qondarma DQR-in tanınması: Nalbandyanın bəyanatı barədə

Qondarma DQR-in tanınması: Nalbandyanın bəyanatı barədə   0

read more
Lapşin, Dilqəm, Şahbaz: insan haqları bəşəridirmi? 

Lapşin, Dilqəm, Şahbaz: insan haqları bəşəridirmi?    0

read more
Liparityanın xatirələrində Qarabağ müzakirələri 

Liparityanın xatirələrində Qarabağ müzakirələri    0

read more
Coğrafiyaçı Sərkisyan və ekoloq Abraamyanın “çay” söhbəti 

Coğrafiyaçı Sərkisyan və ekoloq Abraamyanın “çay” söhbəti    0

read more
Ermənistanın miqrasiya problemi: ermənilər niyə köçür?

Ermənistanın miqrasiya problemi: ermənilər niyə köçür?   0

read more
Ermənistanda parlament seçkiləri ərəfəsində yeni dinamiklər, Çarukyan geri dönür?

Ermənistanda parlament seçkiləri ərəfəsində yeni dinamiklər, Çarukyan geri dönür?   0

read more
Tomas de Vaal haraya xidmət edir və nə demək istəyir? 

Tomas de Vaal haraya xidmət edir və nə demək istəyir?    0

read more

Arxiv

May 2019
Be Ça Ç Ca C Şb B
« Sen    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031